ఆంధ్రప్రదేశ్

భారతీయ రాష్ట్రం (నవ్యాంధ్ర ప్రదేశ్)
(ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం నుండి దారిమార్పు చెందింది)

ఆంధ్రప్రదేశ్ (About this sound listen ) భారతదేశంలోని ఆగ్నేయ తీర ప్రాంతంలోని ఒక రాష్ట్రం .[6] 162,970 కి.మీ2 (62,920 చ. మై.) విస్తీర్ణంతో ఇది ఎనిమిదవ అతిపెద్ద రాష్ట్రం. [7] 49,386,799 మంది నివాసితులతో పదవ అత్యధిక జనాభా కలిగిన రాష్ట్రం . [8] [9] దీనికి వాయువ్యంగా తెలంగాణ, ఉత్తరాన ఛత్తీస్‌గఢ్ , ఈశాన్యంలో ఒడిషా, దక్షిణాన తమిళనాడు, పశ్చిమాన కర్ణాటక, తూర్పున బంగాళాఖాతంఉన్నాయి. [10] భారతదేశంలో గుజరాత్ తరువాత 974 కి.మీ. (605 మై.) తో రెండవ పొడవైన తీరప్రాంతం కలిగివుంది . [11] 1953 అక్టోబర్ 1న భారతదేశంలో భాషా ప్రాతిపదికన ఏర్పడిన మొదటి రాష్ట్రం. [12] ఒకప్పుడు భారతదేశంలో ఒక ప్రధాన బౌద్ధ తీర్థయాత్ర, బౌద్ధ అభ్యాస కేంద్రంగా ఉంది, దీనికి గుర్తుగా రాష్ట్రంలోని అనేక ప్రదేశాలలో శిధిలాలు, చైత్యాలు, స్థూపాల రూపాలున్నాయి. [13] [14] ప్రఖ్యాత వజ్రం కోహినూర్, అనేక ఇతర ప్రపంచ ప్రసిద్ధ వజ్రాలు రాష్ట్రంలో ని కొల్లూరు గనిలో లభించాయి.[15] బియ్యం ప్రధాన ఉత్పత్తికావున దీనిని " రైస్ బౌల్ ఆఫ్ ఇండియా" అని కూడా పిలుస్తారు. [16] భారతదేశ శాస్త్రీయ భాషలలో ఒకటైన తెలుగు దీని అధికార భాష. ఇది అత్యధికంగా మాట్లాడే భాషలలో భారతదేశంలో నాలుగవ స్థానంలో, ప్రపంచంలో పదకొండవ స్థానంలో వుంది . [17] [18]

ఆంధ్రప్రదేశ్
Tirumala 090615.jpg
Dhyaan buddha Amaravthi.jpgGigantic Bull(Nandi) statue.jpg
Papi Hills Tour Pic 10.jpgAraku valley view.jpg
నినాదం: 
గీతం: "మా తెలుగు తల్లికి మల్లె పూదండ"
భారతదేశంలో ఆంధ్రప్రదేశ్ స్థానం
భారతదేశంలో ఆంధ్రప్రదేశ్ స్థానం
నిర్దేశాంకాలు: 16°30′N 80°38′E / 16.50°N 80.64°E / 16.50; 80.64Coordinates: 16°30′N 80°38′E / 16.50°N 80.64°E / 16.50; 80.64
దేశం భారతదేశం
రాష్ట్రావతరణ1956 నవంబరు 1
రాజధానిఅమరావతి
ప్రభుత్వం
 • నిర్వహణఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం
 • గవర్నరుబిశ్వభూషణ్ హరిచందన్
 • ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రివై.ఎస్. జగన్మోహన్ రెడ్డి
విస్తీర్ణం
 • మొత్తం1,62,970 కి.మీ2 (62,920 చ. మై)
విస్తీర్ణపు ర్యాంకు8వ
జనాభా
(2011)[2]
 • మొత్తం4,93,86,799
 • ర్యాంకు10వ
 • సాంద్రత308/కి.మీ2 (800/చ. మై.)
జి.డి.పి (2018–19)
 • మొత్తం10.81 లక్ష కోట్లు (US$150 billion)
 • తలసరి1,64,025 (US$2,300)
కాలమానంUTC+5:30
UN/LOCODEAP 39
అక్షరాస్యత రేటు67.41% (2011)
అధికార భాషలుతెలుగు
తీరప్రాంతం974 కిలోమీటర్లు (605 మై.)
జాలస్థలిwww.ap.gov.in
ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర చిహ్నాలు
చిహ్నం
Ap seal.jpg
ఆంధ్రప్రదేశ్ అధికారిక చిహ్నం
భాషతెలుగు
పాటమా తెలుగు తల్లికి[4]
నృత్యంKuchipudi Dance Performance by V Anjana Devi at Ravindra Bharathi Hyderabad.jpg కూచిపూడి
జంతువు
Antilope cervicapra from velavadar.JPG
కృష్ణ జింక[5]
పక్షి
Rose-ringed Parakeet Psittacula krameri male by Dr. Raju Kasambe DSCN8937 (3).jpg
రామచిలుక[5]
చేపComdolph.jpg డాల్ఫిన్
పుష్పం
Jasminum officinale.JPG
మల్లె[5]
వృక్షం
(Curetis thetis) Indian Sunbeam on a neem tree along Eastern Ghats 04.JPG
వేప[5]
క్రీడKabaddi in villages.jpg చెడుగుడు

క్రీ.పూ 8 వ శతాబ్దపు ఋగ్వేద కృతి ఐతరేయ బ్రాహ్మణ ప్రకారం, ఆంధ్రుల చరిత్ర వేదకాలంతో మొదలవుతుంది. ఆంధ్రులు ఉత్తర భారతదేశం లో యమునా నది ఒడ్డున నుండి దక్షిణ భారతదేశం వలస వచ్చినట్లుగా తెలియవస్తుంది. [19] [20] ఈ ప్రాంతంలోని ప్రజలు విశ్వామిత్ర సంతతి వారని, అస్సాక మహాజనపదం (క్రీ.పూ700-300) ఆగ్నేయ భారతదేశంలోని గోదావరి మరియు కృష్ణ నదుల మధ్య ఉన్న ఆంధ్రుల పురాతన రాజ్యమని రామాయణం, మహాభారతం, పురాణాల ద్వారా తెలుస్తుంది . [21][clarification needed] ఆంధ్రదేశానికి, భారతదేశానికి తొలి రాజులైన ఆంధ్రులు అని పిలవబడిన శాతవాహనుల నుండి కూడా ఈ ప్రాంతానికి ఈ పేరు వచ్చిందని తెలుస్తుంది. [22] పురాతన కాలంలో ప్రజలు బౌద్ధ కట్టడాల ఆలయాలు, శిల్పాలను నిర్మించడం ద్వారా స్థానిక కళా సంస్కృతిని ప్రోత్సహించారు. దీనిని శాతవాహనులు, తూర్పు చాళుక్యులు, ఆంధ్ర ఇక్ష్వాకులు, విజయనగర రాజులు, మౌర్యులు, చోళులు, పల్లవులు, సాలంకయనాలు, విష్ణుకుండినులు, కాకతీయులు, రాష్ట్రకూటులు పాలించారు. క్రీస్తుపూర్వం 3 వ శతాబ్దంలో, ఆంధ్రరాజ్యం అశోక సామ్రాజ్యంలో రాజ్యంగా వుండేది. కానీ అతని మరణం తరువాత ఆంధ్రులు శక్తివంతమై వారి సామ్రాజ్యాన్ని మొత్తం మరాఠా దేశం హద్దులు దాటి విస్తరించారు. [23]

రాష్ట్రంలో తెలుగు ప్రధాన భాష.1953 అక్టోబరు 1న మద్రాస్ రాష్ట్రంలో తెలుగు మాట్లాడేవారు ఎక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాలను, రాయలసీమ దత్త జిల్లాలను కలిపి ఆంధ్రరాష్ట్రం ఆవిర్భవించింది. రాష్ట్రాల పునర్విభజన బిల్లు ఆమోదం పొందాక భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాలు వచ్చాయి. హైదరాబాదు రాజ్యంలోని మరాఠీ జిల్లాలు మహారాష్ట్రకూ, కన్నడ జిల్లాలు కర్ణాటకకూ పోగా, మిగిలిన హైదరాబాదుతో కూడుకుని ఉన్న తెలుగు మాట్లాడే నిజాం రాజ్యాధీన ప్రాంతం ఆంధ్రరాష్ట్రంలో కలిసి 1956, నవంబరు 1న హైదరాబాద్ రాజధానిగా ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడింది. అడపా దడపా సాగిన వేర్పాటు ఉద్యమాల ఫలితంగా దాదాపు 58 సంవత్సరాల తరువాత 2014 జూన్ 2 న నవ్యాంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణలుగా పునర్విభజింపబడింది. హైదరాబాదు, ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణల ఉమ్మడి రాష్ట్ర రాజధానిగా 2014 జూన్ 2 నుండి దాదాపు మూడు సంవత్సరాల వరకు కొనసాగింది. అమరావతిలో కొత్త రాజధానికి 2015 అక్టోబరు 23 న శంకుస్థాపన జరిగింది. 2017 మార్చి 2న శాసనసభ ప్రారంభించబడి పరిపాలన మొదలైంది.


ఆంధ్రప్రదేశ్ నైరుతిలో రాయలసీమ, తూర్పు మరియు ఈశాన్యంలో బంగాళాఖాతంకు సరిహద్దులో ఉన్న కోస్తాంధ్ర అనే రెండు ప్రధాన ప్రాంతాలను కలిగి ఉంది . [24] రాష్ట్రంలో మొత్తం పదమూడు జిల్లాలు ఉన్నాయి, తొమ్మిది కోస్తాంధ్రాలో, నాలుగు రాయలసీమలో ఉన్నాయి. రాష్ట్రానికి సరిహద్దుగా యానం అనబడే - పుదుచ్చేరి కేంద్రపాలితప్రాంతకూడా వుంది. ఇది కాకినాడకు దక్షిణాన గోదావరి డెల్టాలో రాష్ట్రానికి తూర్పు వైపున ఉంది.


ఆంధ్ర ప్రదేశ్ ఆర్ధికంగా ₹ 9.33 ట్రిలియన్ స్థూల జాతీయోత్పత్తి, ₹ 164.000 తలసరి ఆదాయంతో ఏడవ అతి పెద్ద రాష్ట్రం. మానవ అభివృద్ధి సూచిక (హెచ్‌డిఐ) లో భారత రాష్ట్రాల్లో 27 వ స్థానంలో ఉంది . దాదాపు 15,000 చదరపు కిలో మీటర్లు (5,800 చ. మై.) ప్రాదేశిక జలాల అధికార పరిధి కూడా ఉంది . [7] [25]

ఆంధ్రప్రదేశ్ ను  2015 లో 121.8 మిలియన్ల మంది సందర్శకులు సందర్శించారు. అంతకుముందు సంవత్సరంతో పోలిస్తే పర్యాటకుల రాకలో 30% వృద్ధితో ఇది భారతదేశంలో అత్యధికంగా సందర్శించిన మూడవ రాష్ట్రంగా నిలిచింది. [26] తిరుపతిలోని తిరుమల వెంకటేశ్వర ఆలయం  సంవత్సరానికి 18.25 మిలియన్ సందర్శకులతో ప్రపంచంలో అత్యధికంగా సందర్శించే పుణ్యక్షేత్రాలలో ఒకటి. [27] ఈ ప్రాంతంలో పంచారామ క్షేత్రాలు, మల్లికార్జున జ్యోతిర్లింగ మరియు కోదండ రామ ఆలయం వంటి అనేక ఇతర పుణ్యక్షేత్రాలకు నిలయంగా ఉంది. విశాఖపట్నం బీచ్‌లు, అరకు లోయ, హార్స్లీ కొండలు, గోదావరి నది డెల్టాలోని కోనసీమ డెల్టా లాంటి రాష్ట్ర సహజ ఆకర్షణలు ఉన్నాయి.

చరిత్ర

ప్రధాన వ్యాసం: ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర


పేరు ఉత్పత్తి

రుగ్వేద, కాలం నాటి ఐతరేయ బ్రాహ్మణ ( క్రీ.పూ. 800–500) సంస్కృత గ్రంథంలో ఆంధ్రస్ అనే వ్యక్తుల సమూహం ప్రస్తావించబడింది. ఆంధ్రులు ఉత్తర భారతదేశం లో యమునా నది ఒడ్డున నుండి దక్షిణ భారతదేశం వలస వచ్చినట్లుగా తెలియవస్తుంది. [28] [29] [30] ఆంధ్రదేశానికి, భారతదేశానికి తొలి రాజులైన శాతవాహనులను ఆంధ్ర, ఆంధ్ర జాతీయ, ఆంధ్రభృత్య అని పురాణాలలో వాడారు. .[31] [32]. వారు వారి నాణేలు లేదా శాసనాలో ఆంధ్రులమని చెప్పుకోలేదు. వారి జాతి కారణంగా లేదా వారి భూభాగం ఆంధ్ర ప్రాంతాన్ని కలిగి ఉన్నందున వారిని ఆంధ్రాలు అని పిలిచే అవకాశం ఉంది. [33] [34] [35]

ప్రారంభ, మధ్యయుగ చరిత్ర

 
తెలుగు తల్లి

అస్సాకా మహాజనపదం పదహారు వేల మహాజనపదాలలో ఒకటి. దీనిలో ప్రస్తుత ఆంధ్ర, మహారాష్ట్ర, తెలంగాణ లు ఉన్నాయి. [36] క్రీ. పూ. 5వ శతాబ్దములో ప్రతీపాలపురం (భట్టిప్రోలు) రాజధానిగా కుబేరక అను రాజు పాలన చేస్తున్నాడని ఆధారాలు దొరికాయి. అమరావతి, ధరణికోట, వడ్డమాను వంటి ప్రదేశాల పురావస్తు ఆధారాలు ఆంధ్ర ప్రాంతం మౌర్య సామ్రాజ్యంలో భాగమని సూచిస్తున్నాయి. మహావీరుడు, గౌతమ బుద్ధుడు ధాన్యకటకము (అమరావతి) సందర్శించారనడానికి ఆధారాలున్నాయి. అమరావతి మౌర్య పాలనకు ప్రాంతీయ కేంద్రంగా ఉండవచ్చు. అశోక చక్రవర్తి మరణం (క్రీ.పూ 232)తరువాత, మౌర్య పాలన క్రీ.పూ 200 ప్రాంతంలో బలహీనపడింది. ఆంధ్ర ప్రాంతంలో అనేక చిన్న రాజ్యాలు ఏర్పడ్డాయి. [37]

శాతవాహన రాజవంశం క్రీస్తుపూర్వం 1 వ శతాబ్దం నుండి 3 వ శతాబ్దం వరకు దక్కన్ ప్రాంతంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది. [38] శాతవాహనులు ధరణికోట మరియు అమరావతిని తమ రాజధానిగా చేసుకున్నారు. బౌద్ధుల ప్రకారం మహాయాన తత్వవేత్త నాగార్జున 2 - 3 వ శతాబ్దాలలో నివసించాడు. [39] ఆంధ్ర ఇక్ష్వాకులు, విజయపురి రాజధానిగా, 2 వ శతాబ్దం చివరి అర్ధ భాగంలో కృష్ణ నది లోయలో శాతవాహనుల తరువాత పాలించారు [40] మొదట శాతవాహన రాజుల క్రింద కార్యనిర్వాహక అధికారులుగా ఉన్న పల్లవులు, క్రీ.శ 2 వ శతాబ్దానికి ముందు గుర్తించబడిన రాజకీయ శక్తి కాదు. 7 వ శతాబ్దం మొదటి త్రైమాసికంలో పులకేసిన్ II నేతృత్వంలోని పశ్చిమ చాళుక్యుల దండయాత్రలో ఓడిపోయారు. [41] ఇక్ష్వాకుల పతనం తరువాత, విష్ణుకుండినులు 5, 6 వ శతాబ్దాలలో మొట్టమొదటి గొప్ప రాజవంశంగా కళింగ, తెలంగాణలోని కొన్ని భాగాలతో సహా మొత్తం ఆంధ్ర దేశంపై పట్టు సాధించారు. వారు క్రీ.శ. 5, 6 శతాబ్దాల కాలంలో దక్కన్ చరిత్రలో ఏలూరు, అమరావతి మరియు పురానిసంగం కేంద్రాలుగా ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించారు.. [42]

సాలంకాయనులు ఒక పురాతన రాజవంశం. ఇది గోదావరి, కృష్ణ మధ్య ఆంధ్ర ప్రాంతాన్ని క్రీ.శ. 300 నుండి 440 వరకు వెంగి (ఆధునిక పెడవేగి ) వద్ద రాజధానితో పరిపాలించింది. [43] వెంగీ తూర్పు చాళుక్యులు రాజవంశం క్రీ.శ. 7 వ శతాబ్దం నుండి 1130 వరకు ఐదువందల సంవత్సరాలు కొనసాగింది. చివరికి చోళ రాజవంశంలో విలీనం అయ్యింది. వారు 1189 వరకు చోళ రాజవంశం రక్షణలో పాలన కొనసాగించారు. చివరిగా వారి రాజ్యం హొయసలు, యాదవులకు లొంగిపోయింది. [44] తెలుగు భాష మూలాలు గుంటూరు జిల్లాకు సమీపంలోను ఇతరచోట్ల దొరికిన క్రీ.శ ఐదవ శతాబ్దంలో రేనాటి చోళుల పాలన నాటి శాసనాలలో కనబడతాయి. [45] [46]

కాకతీయులు దాదాపు రెండు వందల సంవత్సరాలు ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రాన్ని పరిపాలించారు. వీరు అనేక కోటలను నిర్మించారు. వీరి తరువాత ముసునూరి నాయకులు పాలించారు . తెలుగు ప్రాంతాలలో ఢిల్లీ సుల్తాను పాలనను పడగొట్టడానికి ముసునూరి నాయకులు ప్రాంతంలోని నాయకుల సమాఖ్యకు నాయకత్వం వహించారు. [47]

14 వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ప్రోలయ వేమ రెడ్డి చేత రెడ్డి రాజ్యం (1325–1448 CE) స్థాపించబడింది. వీరు నేటి కొండవీడు నుండి పాలించారు. ఢిల్లీ సుల్తానుల ముస్లిం సైన్యాలకు వ్యతిరేకంగా ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించిన రాష్ట్రాల సమాఖ్యలో భాగంగా ప్రోలయ వేమ రెడ్డి కొండవీడు కోటను నిర్మించి 1328 మరియు 1428 మధ్య పాలించాడు. ఈ ప్రాంతం ఒరిస్సా యొక్క గజ పతుల స్వాధీనం లోకి పోయి , తరువాత 1458 లో బహమనీ రాజ్యపు ముస్లిం పాలకులచే ధ్వంసం చేయబడింది. విజయనగర చక్రవర్తి కృష్ణదేవరాయలు 1516 లో దీనిని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. గోల్కొండ సుల్తాన్లు 1531, 1536, 1579 లలో కోట కోసం పోరాడారు. సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ షా 1579 లో దీనిని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, దీనికి ముర్తుజానగర్ అని పేరు పెట్టాడు. ఆధునిక ఆంధ్రప్రదేశ్ (తెలంగాణను మినహాయించి) అంతటా సుల్తానేట్ పాలనను పడగొట్టి విజయనగర రాజులు దీనిని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఈ తిరుగుబాటు తరువాత, మరాఠా సామ్రాజ్యం త్వరలో భారతదేశంలో బలమైన శక్తిగా ఉద్భవించినందున, బహమనీ సుల్తానులు తమ రాజ్యాల వెలుపల సైనిక కార్యక్రమాలు చేయలేదు. [48] [49] [50] కొండవీడు కోటను యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా వర్గీకరించే ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి. [51]

 
చంద్రగిరి కోట రాజ్‌మహల్

విజయనగర సామ్రాజ్యం 14 వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో దక్కన్ పీఠభూమి ప్రాంతంలో ఉద్భవించింది. దీనిని 1336 లో సంగమ రాజవంశానికి చెందిన మొదటి హరిహర రాయలు మరియు అతని సోదరుడుబుక్క రాయలు స్థాపించారు. [52] [53] ఈ సామ్రాజ్యం కన్నడ, తెలుగు, తమిళం, సంస్కృతాలలో లలిత కళలు, సాహిత్యాన్ని ప్రోత్సహించింది. కర్ణాటక సంగీతం ప్రస్తుత రూపంలోకి అభివృద్ధి చెందింది ఈ కాలంలోనే. [54] విజయనగర సామ్రాజ్యం సమయంలో, పెమ్మసాని నాయకులు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలనుపాలించారు. వారు పెద్ద కిరాయి సైన్యాలను కలిగి ఉన్నారు, ఇవి పదహారవ శతాబ్దంలో విజయనగర సామ్రాజ్యానికి రక్షణగా ఉన్నాయి. లేపాక్షి లో శివ, విష్ణు, వీరభద్ర ఆలయాల సమూహం సాంస్కృతికంగా, పురావస్తుపరంగా ముఖ్యమైనది. విజయనగర రాజుల కాలంలో (1336-1646) వీటిని నిర్మించారు. వీటిలో విజయనగర రాజుల కుడ్య చిత్రాలు, ద్రావిడ కళ, శాసనాలు ఉన్నాయి. ఆలయ సముదాయం దగ్గర పెద్ద గ్రానైట్ నంది శిల్పం ఉంది . కూర్మ శైల ( 'తాబేలు మొనదేలిన కొండ') అని పిలిచే కొండ పై పాపనాథీశ్వర, రఘునాథ, శ్రీరామ, దుర్గ మొదలైన ఆలయాలున్నాయి. [55] [56]

భారతదేశంలోని యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా "లేపాక్షి గ్రూప్ ఆఫ్ మాన్యుమెంట్స్" గుర్తింపు పొందడానికి ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం చొరవ తీసుకుంటున్నది. [57] [58]

వరంగల్ కాకతీయ సామ్రాజ్యపు ట్రెజరీ ఆఫీసర్లుగా పనిచేసిన హరిహర మరియు బుక్క రాయలు విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు. [59] క్రీ.శ. 1347 లో, దక్షిణ భారతదేశంలో ఢిల్లీ సుల్తానుకు వ్యతిరేకంగా చేసిన తిరుగుబాటు ఫలితంగా అలావుద్దీన్ బహమన్ షా చేత బహమనీ సుల్తానేట్ స్వతంత్ర ముస్లిం రాజ్యంగా స్థాపించబడింది. కుతుబ్ షాహి రాజవంశం పదహారవ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి పదిహేడవ శతాబ్దం చివరి వరకు సుమారు రెండు వందల సంవత్సరాలు ఆంధ్ర దేశంపై పట్టు సాధించింది. [60]

పంతొమ్మిదవ శతాబ్ద ప్రారంభంలో, ఉత్తర సర్కార్లను కుతుబ్ షాహీలు బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించగా అవి మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీలో భాగమయ్యాయి. ఇతర తీరప్రాంతాలు కూడా బ్రిటీషు పాలనలో చేరి, చివరికి కోస్తాంధ్ర ప్రాంతంగా ఉద్భవించింది. తరువాత హైదరాబాద్ నిజాం పాలకులు ఐదు భూభాగాలను బ్రిటిష్ వారికి అప్పగించగా అవి రాయలసీమ ప్రాంతంగా మారాయి. స్థానిక స్వయంప్రతిపత్తికి బదులుగా బ్రిటిష్ పాలనను అంగీకరించి, నిజాం హైదరాబాద్ రాచరిక రాష్ట్రంగా అంతర్గత ప్రాంతాలపై నియంత్రణను కలిగి ఉన్నాడు. అయితే, కొమరం భీమ్ అనే గిరిజన నాయకుడు హైదరాబాద్ విముక్తి కోసం పూర్వపు అసఫ్ జాహి రాజవంశానికి వ్యతిరేకంగా తన పోరాటాన్ని ప్రారంభించాడు. [61] ఇంతలో, ఫ్రెంచ్ వారు గోదావరి డెల్టాలోని యానామ్ ను ఆక్రమించి 1954 వరకు దానిని (బ్రిటిష్ నియంత్రణ కాలం తప్ప) పాలించారు. 1947 లో, విజయనగరం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో అతిపెద్ద హిందూ రాచరిక రాష్ట్రం గా వుండేది.

1947 లో భారతదేశం బ్రిటీషు పాలన నుండి స్వతంత్రమైంది .నిజాం హైదరాబాద్ రాష్ట్ర స్వాతంత్ర్యాన్ని నిలుపుకోవాలనుకున్నాడు, కాని ఈ ప్రాంత ప్రజలు భారతదేశంలో చేరడానికి ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించారు. 1948 లో హైదరాబాద్ రాష్ట్రం ఆపరేషన్ పోలోతో భారతదేశంలో విలీనం చేయబడింది. [62]

స్వాతంత్య్రానంతర చరిత్ర

 
పురావస్తు సంగ్రహాలయాలు ఆంధ్రప్రదేశ్ పటం

భాషా గుర్తింపు ఆధారంగా స్వతంత్ర రాజ్యాన్ని పొందే ప్రయత్నంలో, మద్రాస్ రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే ప్రజల ప్రయోజనాలను పరిరక్షించే ప్రయత్నంలో, పొట్టి శ్రీరాములు 1952 లో నిరాహార దీక్షతో మరణించాడు. మద్రాస్ వివాదాస్పదంగా మారినందున, 1949 లో జెవిపి కమిటీ నివేదిక ఇలా పేర్కొంది: "మద్రాస్ నగరంపై [ఇప్పుడు చెన్నై] తమ వాదనను ఆంధ్రాలు వదులుకుంటే ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడవచ్చు". పొట్టి శ్రీరాములు మరణం తరువాత, ఆంధ్ర రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతం మద్రాస్ రాష్ట్రం నుండి 1953 అక్టోబర్ 1 న వేరుచేయబడి, కర్నూలు రాజధానిగా ఉనికిలోకి వచ్చింది. [63] 1956 నవంబరు 1 నాటి పెద్దమనుషుల ఒప్పందం ఆధారంగా, రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం ఆంధ్రను ఇప్పటికే ఉన్న హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతాలను విలీనం చేయడం ద్వారా ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడింది. [64] హైదరాబాద్‌ను కొత్త రాష్ట్రానికి రాజధానిగా చేశారు. హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని మరాఠీ మాట్లాడే ప్రాంతాలు బొంబాయి రాష్ట్రంతో విలీనం అయ్యాయి మరియు కన్నడ మాట్లాడే ప్రాంతాలు మైసూర్ రాష్ట్రంలో విలీనం అయ్యాయి.

నీలం సంజీవరెడ్డి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రానికి మొట్టమొదటి ముఖ్యమంత్రి. తరువాత ఆయన భారత రాష్ట్రపతిగా పనిచేశాడు. [65] [66]

1960 వ సంవత్సరంలో పటాస్కర్ కమిషన్ తీర్పుమూలంగా చిత్తూరు జిల్లా తిరుత్తణి తాలూకాలోని ఎక్కువ భాగాన్ని తమిళనాడుకు ఇచ్చి, తమిళనాడుకు చెందిన తిరువళ్లూర్ తాలూకాలోని కొన్ని గ్రామాలను ఆంధ్రప్రదేశ్ లో చేర్చారు. ఆంధ్రప్రదేశ్ ఆవిర్భవించినప్పుడు 20 జిల్లాలే ఉన్నాయి. తరువాత, 1970, ఫిబ్రవరి 2న ప్రకాశం జిల్లా, 1978 ఆగష్టు 12న రంగారెడ్డి జిల్లా, 1979 జూన్ 1న విజయనగరం జిల్లాలు ఏర్పడడంతో మొత్తం 23 జిల్లాలయ్యాయి.


నీలం సంజీవరెడ్డి ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ కు తొలి ముఖ్యమంత్రి. 1982 వరకు కాంగ్రెసు ప్రభుత్వాలే అవిభక్త ఆంధ్రప్రదేశ్ ను పరిపాలించాయి. 1982 వరకు కాసు బ్రహ్మానందరెడ్డి ముఖ్యమంత్రిగా ఎక్కువ కాలము పనిచేశాడు.

నందమూరి తారక రామారావు 1982 లో తెలుగుదేశం పార్టీని స్థాపించి తొమ్మిది నెలలలోనే కాంగ్రెసును ఓడించి రాష్ట్రంలో అధికారపగ్గాలు చేపట్టడం ఒక బుడతడి దెబ్బకు వస్తాదు కుప్పకూలినట్లయింది. 1989 ఎన్నికలతో ఎన్‌టి రామారావు పాలన ముగిసింది. మర్రి చెన్నా రెడ్డి ముఖ్యమంత్రిగా కాంగ్రెస్ అధికారంలోకి వచ్చింది. ఆ తరువాత 1990 లో జనార్దన్ రెడ్డి, 1992 లో కోట్ల విజయ భాస్కర రెడ్డి ముఖ్యమంత్రులయ్యారు.

1994 లో ఆంధ్రప్రదేశ్ తెలుగు దేశం పార్టీ మరోసారి గెలిచింది. ఎన్‌టి రామారావు మళ్ళీ ముఖ్యమంత్రి అయ్యాడు. అతని అల్లుడు నారా చంద్రబాబు నాయుడు 1995 లో తెలుగు దేశంపార్టీ లో అధికశాతం ఎమ్మెల్యేల మద్దతుకూడగట్టటంతో అధికారంలోకి వచ్చాడు. 1999 లో చంద్రబాబు నాయుడు నాయకత్వంలో తెలుగు దేశం పార్టీ అసెంబ్లీ మరియు లోక్సభ ఎన్నికలలో విజయం సాధించింది. ఆ విధంగా నాయుడు ఎక్కువ కాలం పనిచేసిన ముఖ్యమంత్రి (1995 నుండి 2004 వరకు) రికార్డును కలిగి ఉన్నాడు. [67]

రాష్ట్ర భౌగోళిక సమగ్రతపై ఉద్యమాలు, విభజన: రాష్ట్రం ఏర్పడినతరువాత అడపా దడపా ప్రత్యేక రాష్ట్ర ఉద్యమాలు దానికి పోటీగా సమైక్య ఉద్యమాలు జరుగుతూ వచ్చాయి. 2004 అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో భారత జాతీయ కాంగ్రెసు, తెలంగాణ ప్రత్యేక రాష్ట్రం కోసం ఉధృతంగా పోరాడుతున్న తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి (తెరాస)తో కలిసి పోటీ చేసింది. కాంగ్రెసు, తెరాస కూటమి పదవిలోకి రావడంతో, కాంగ్రెసుకు చెందిన వై.ఎస్.రాజశేఖరరెడ్డి రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. ఐదేళ్ళ అనతరం 2009లో జరిగిన శాసనసభ ఎన్నికలలో కాంగ్రెస్ పార్టీ ఒంటరిగా పోటీచేయగా, తెలుగుదేశం పార్టీ, తెరాస, ఉభయ కమ్యూనిష్టు పార్టీలు కలిసి మహాకూటమి తరఫున పోటీచేశాయి. చిరంజీవి స్థాపించిన ప్రజారాజ్యం పార్టీ, భారతీయ జనతా పార్టీలు కూడా పోటీచేయడంతో బహుముఖ పోటీలు జరిగాయి. 2009 సెప్టెంబరు 2న రాజశేఖరరెడ్డి హెలికాప్టర్ ప్రమాదంలో మరణించడంతో కొణిజేటి రోశయ్య ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేశాడు. 14 నెలలు పాలించిన తరువాత నల్లారి కిరణ్ కుమార్ రెడ్డి ముఖ్యమంత్రి అయ్యాడు. 2009 లో కే.సి.ఆర్ నిరాహరదీక్ష విరమింపచేయడానికి కేంద్రప్రభుత్వం తెలంగాణాఏర్పాటు ప్రారంభిస్తున్నట్లు ప్రకటించడంతో ఈ ఉద్యమాలు మరింత బలం పుంజుకున్నాయి. కేంద్రప్రభుత్వం ప్రత్యేక కమిటీ ఏర్పాటు చేసి అందరికీ అమోదమైన లక్ష్యంకొరకు ప్రయత్నించినప్పటికి సత్ఫలితాలివ్వలేదు. 2013 జూలై 30న కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ 10 జిల్లాలతో కూడిన తెలంగాణను ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఏర్పాటు చేస్తున్నట్లు ప్రకటించింది. తదుపరి సమైక్యాంధ్ర ఉద్యమము వూపందుకుంది. ప్రభుత్వ ఉద్యోగసంఘాల నాయకత్వంలో రెండు నెలలపైబడి సమైక్యాంధ్ర ఉద్యమము నడిచింది. 2013 అక్టోబరు 3న జరిగిన కేంద్రప్రభుత్వ మంత్రివర్గ సమావేశంలో తెలంగాణా ఏర్పాటుని ఆమోదించారు. తదుపరి చర్యగా మంత్రివర్గ ఉపసంఘాన్ని ఏర్పాటు చేసి రెండు రాష్ట్రాల సమస్యలపై చర్చించి వాటి పరిష్కార వివరాలతో కేబినెట్ నోట్, బిల్లు తయారీ జరిగింది.[68] ఆ తరువాత రాష్ట్రపతి పంపిన ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ బిల్లును [69] శాసనసభ, శాసనమండలిలో సుదీర్ఘ చర్చలు పూర్తికాకముందే ముఖ్యమంత్రి ప్రతిపాదించిన తిరస్కరించే తీర్మానం పై మూజువాణీ వోటుతో సభలు అమోదముద్ర వేశాయి. 2014, ఫిబ్రవరి 18న ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ బిల్లుకు భారతీయ జనతా పార్టీ మద్దతుతో లోకసభ ఆమోదం లభించింది. 20 పిభ్రవరి న రాజ్యసభ ఆమోదం తెలిపింది. సీమాంధ్రకు న్యాయం చేయడానికి వెంకయ్యనాయుడు ప్రతిపాదించిన సవరణలను కొంత వరకు తృప్తిపరచే విధంగా ప్రధాని ఆరుసూత్రాల ప్యాకేజీని ప్రకటించిన పిదప, బిల్లుకు యథాతథంగా మూజువాణీ వోటుతో అమోదముద్ర పడింది [70][71] ఆంధ్రప్రదేశ్ విభజన చట్టానికి ఆమోద ముద్ర పడిన తరువాత నల్లారి కిరణకుమార్ రెడ్డి నేతృత్వంలోని మంత్రివర్గం రాజీనామా చేయటంతో ఎన్నికలు దగ్గరబడుతున్నందున, ఏ పార్టీ ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పరచటానికి ఆసక్తి చూపనందున రాష్ట్రపతిపాలన విధించబడింది.[72]

హైదరాబాద్ పదేళ్లవరకు ఉమ్మడి రాజధానిగా ఉండేవిధంగా 2014 జూన్ 2 న తెలంగాణ, సీమాంధ్ర ప్రాంతాలు రెండు క్రొత్త రాష్ట్రాలుగా ఏర్పడినవి.[73] [74]

ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 యొక్క చెల్లుబాటును ప్రశ్నించిన పిటిషన్లు సుప్రీంకోర్టు రాజ్యాంగ ధర్మాసనం ముందు ఏప్రిల్ 2014 నుండి తీర్పు కోసం పెండింగ్‌లో ఉన్నాయి. [75]

భౌగోళిక స్థితి

ఆంధ్రప్రదేశ్ 12°37', 19°54' ఉత్తర అక్షాంశాల మధ్య, 76°46', 84°46' తూర్పు రేఖాంశాల మధ్య వ్యాపించి ఉంది. భారత ప్రామాణిక రేఖాంశమైన 82°30' తూర్పు రేఖాంశం రాష్ట్రంలోని కాకినాడ మీదుగా పోతుంది.

రాష్ట్రం తూర్పు కనుమలు, నల్లమల కొండలు నుండి బంగాళాఖాతం ఒడ్డు వరకు వైవిధ్యభరిత పర్యావరణ వ్యవస్థలు, వృక్షజాలం, జంతుజాలం తో వివిధ రకాల స్థలాకృతి కలిగి ఉంది. కృష్ణ, గోదావరి అనే రెండు ప్రధాన నదులు రాష్ట్రం గుండా ప్రవహిస్తున్నాయి. రాష్ట్ర తీరం బంగాళాఖాతం వెంట శ్రీకాకుళం జిల్లా నుండి నెల్లూరు జిల్లా వరకు విస్తరించి ఉంది.[76] తీరం దక్షిణంలో మరియు ఉత్తరం వైపు చాలా దూరంలో కొండలు ప్రస్ఫుటంగా వున్నాయి. తూర్పు కనుమలకు తీరం మధ్య గల మైదానాలు చాలావరకు గోదావరి, కృష్ణ, పెన్నా నదులచే ఏర్పడిన డెల్టా ప్రాంతాలు. తూర్పు కనుమలు విడిపడి వుండడంతో ఈ విభాగాలకు స్థానిక పేర్లు ఉన్నాయి. ఇవి రాష్ట్ర భౌగోళికంలో ఒక ప్రధాన విభజన రేఖగా వున్నాయి. దీని రెండు వంపు శాఖలచే ఏర్పడిన కడప బేసిన్ [77][78]  ఖనిజ సంపన్న ప్రాంతం.

కోస్తాంధ్రలో ఎర్రటి నేలలు ఉండే మెట్ట భూములు, నల్లరేగడి నేలలు ఉండే డెల్టా భూములు ఉన్నాయి. రాయలసీమలో ఎర్రటి నేలలు ఉన్నాయి. తీరమైదానాలలో కొన్ని లక్షల హెక్టేరుల భూమి సాగు చేయబడుతున్నది.[79] రాయలసీమ ప్రాంతంలో పాక్షిక శుష్క పరిస్థితులు ఉన్నాయి.

సహజ వృక్షసంపద, వాటి పరిరక్షణ

 
కాకినాడ సమీపంలో మడ అడవి

ఆంధ్రప్రదేశ్ అటవీ శాఖ అడవుల రక్షణ, పరిరక్షణ, నిర్వహణ చేస్తుంది. విభజన తరువాత రాష్ట్రంలోని మొత్తం అటవీ విస్తీర్ణం 22,862 చదరపు కిలో మీటర్లు (8,827 చ. మై.) .[80] రాష్ట్రంలోని అటవీప్రాంతాన్ని విస్తృతంగా నాలుగు ప్రధాన విభాగాలుగా విభజించవచ్చు.[81]

  1. దక్కన్ పీఠభూమి
  2. మధ్య పీఠభూమి
  3. తూర్పున ఎత్తైనభూములు
  4. తూర్పు తీర మైదానాలు

తూర్పు కనుమల ప్రాంతం దట్టమైన ఉష్ణమండల అడవులకు నిలయంగా ఉంది, అయితే ఘాట్లు నుండి దక్కన్ పీఠభూమివైపు వృక్షసంపద తక్కువగా, పొద వృక్షాలు ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి. రాష్ట్రంలో లభించే వృక్షసంపద చాలావరకు పొడి ఆకురాల్చే రకాలైన టేకు, టెర్మినాలియా, డాల్బెర్జియా, స్టెరోకార్పస్, అనోజిస్సస్ మొదలైన వాటిని కలిగివుంది.

రాష్ట్రంలో కొరింగ, కృష్ణ వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం, నాగార్జున్‌సాగర్-శ్రీశైలం పులుల అభయారణ్యం, కంబలకొండ వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం, శ్రీ వెంకటేశ్వర జంతుప్రదర్శన శాల, ఇందిరా గాంధీ జంతుప్రదర్శనశాల వంటి అనేక అభయారణ్యాలు, జాతీయ ఉద్యానవనాలు, జంతుప్రదర్శనశాలలు ఉన్నాయి . ఏటపాక , లేలపట్టు , తెలినీలపురం, తేలుకుంచి , పులికాట్ సరస్సు పక్షుల అభయారణ్యాలు అనేక వలస పక్షులను ఆకర్షిస్తున్నాయి.[82] ప్రపంచంలో అరుదైన మొక్కలైన ఎర్రచందనం, సైకస్ బెడ్డోమి,టెర్మినాలియా పల్లిడా, సిజీజియం ఆల్టర్నీఫోలియం షోరియా తలూరా మొదలైనవి రాష్ట్రంలో విస్తారంగా దొరకుతాయి.[81] పులులు, నల్ల చిరుత పులి, దుమ్ములగొండి, కృష్ణ జింక, చిరుతపులి, సాంబార్ (లేడి), సముద్ర తాబేలు, అనేక పక్షులు, సరీసృపాలు రాష్ట్ర జంతుజాల వైవిధ్యతను సూచిస్తున్నాయి. గోదావరి, కృష్ణా నదులు సముద్రంలో కలిసేప్రాంతాలలో గొప్ప మడ అడవులు తో పాటు బావురు పిల్లులు, నీటికుక్కలు కీస్టోన్ జాతి జంతువులున్నాయి

రాష్ట్ర పక్షి రామచిలుక, రాష్ట్ర చెట్టుగా వేపచెట్టు, రాష్ట్ర జంతువుగా కృష్ణ జింక, రాష్ట్ర పువ్వుగా మల్లెపువ్వు నిర్ణయించారు. ఇవి జూన్ 6. 2018 నుంచి అధికారికంగా అమల్లోకి వచ్చాయి.[83]

వాతావరణం

భౌగోళిక ప్రాంతాన్ని బట్టి ఆంధ్రప్రదేశ్ వాతావరణం గణనీయంగా మారుతుంది. వేసవికాలం మార్చి నుండి జూన్ వరకు ఉంటుంది. తీర మైదానంలో, వేసవి ఉష్ణోగ్రతలు ఇతర రాష్ట్రాల కంటే ఎక్కువగా ఉంటాయి. ఉష్ణోగ్రత 20 మరియు 41 °C (68 మరియు 106 °F) మధ్య ఉంటుంది . జూలై నుండి సెప్టెంబర్ వరకు ఉష్ణమండల వర్షాలు పడే కాలం. మొత్తం వర్షపాతంలో మూడింట ఒకవంతు ఈశాన్య రుతుపవనాల ద్వారా వస్తుంది . అక్టోబర్, నవంబరులో బంగాళాఖాతంలో అల్పపీడన వ్యవస్థలు, ఉష్ణమండల తుఫానులు ఏర్పడతాయి, ఇవి ఈశాన్య రుతుపవనాలతో పాటు రాష్ట్రంలోని దక్షిణ మరియు తీర ప్రాంతాలకు వర్షాలు కలగజేస్తాయి.

నవంబర్ నుండి ఫిబ్రవరి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో శీతాకాలం. రాష్ట్రానికి పొడవైన తీరప్రాంతం ఉన్నందున శీతాకాలం చాలా చల్లగా ఉండదు. శీతాకాలపు ఉష్ణోగ్రత సాధారణంగా 12 నుండి 30 °C (54 నుండి 86 °F) . ఉష్ణోగ్రత 0 నుండి 10 °C (32 నుండి 50 °F) [84][85] తో చల్లని వాతావరణం గల విశాఖపట్నం జిల్లాలోని లంబసింగ్‌ను "ఆంధ్రప్రదేశ్ కాశ్మీర్" అని పిలుస్తారు.

జనాభా విషయాలు

2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం , అవశేష ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర జనాభా 4,93,86,799 , జనాభా సాంద్రత 308/చ.కి. (800/చ.మై.). పోలవరం ఆర్డినెన్స్ బిల్లు 2014 ప్రకారం, తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని ఖమ్మం జిల్లాకు చెందిన 7 మండలాలు ఆంధ్ర ప్రదేశ్ లో విలీనం చేసినందున జనాభా 247,515 పెరిగింది. ఈ విధంగా 2014 సంవత్సరంలో ఆంధ్రప్రదేశ్ జనాభా 49,634,314, జనసాంద్రత 304.5/చ.కి. (789/చ.మై.) ( 2011 జనాభా లెక్కలు ఆధారంగా). కాకేసియన్ జాతి , మంగోలాయిడ్ , ఆస్ట్రాలో మెలనేసియన్( వెడ్డాయిడ్) జాతిప్రజలు ఆంధ్ర ప్రదేశ్ అంతటా కనిపిస్తారు.

మొత్తం జనాభాలో గ్రామీణ జనాభా 70.4% అనగా 34,776,389 మంది, పట్టణ జనాభా 29.6% అనగా 14,610,410 మంది. 0–6 సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లలు 5,222,384, మొత్తం జనాభాలో 10.6% గా ఉన్నారు, వారిలో 2,686,453 మంది బాలురు మరియు 2,535,931 మంది బాలికలు ఉన్నారు. విశాఖపట్నం జిల్లాలో అత్యధిక పట్టణ జనాభా 47.5%, శ్రీకాకుళం జిల్లాలో అత్యధిక గ్రామీణ జనాభా 83.8% ఉంది. రాష్ట్రంలోని మొత్తం జనాభాలో షెడ్యూల్డ్ కులం జనాభా 17.1%, షెడ్యూల్డ్ తెగ జనాభా 5.3%.[7]

24,738,068 పురుషులు, 24,648,731 మహిళా పౌరులుండగా, లింగ నిష్పత్తి 1000 మంది పురుషులకు 996 స్త్రీలు గా వుంది. ఇది జాతీయ సగటు 1000 కి 926 కంటే ఎక్కువ. ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర అక్షరాస్యత 67.41%. 2021 నాటికి నవ్యాంధ్ర రాష్ట్ర అక్షరాస్యత 91.1% కి చేరుకోవచ్చు.[86] జిల్లాలను విశ్లేషిస్తే పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలో అత్యధిక అక్షరాస్యత 74.6%, విజయనగరంలో అత్యల్ప అక్షరాస్యత 58.9% నమోదైంది.[87]

మానవ అభివృద్ధి సూచిక సూచికలలో ఆంధ్రప్రదేశ్ 0.416 సంఖ్యతో భారతీయ రాష్ట్రాలలో పదవ స్థానంలో ఉంది.[88] 2001 లో నేషనల్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ అప్లైడ్ ఎకనామిక్ రీసెర్చ్ జిల్లా విశ్లేషణ ప్రకారం గ్రామీణ జిల్లాలలో కృష్ణ, పశ్చిమ గోదావరి, చిత్తూరు మూడు జిల్లాలు ఆరోహణ క్రమంలో అత్యధిక మానవ అభివృద్ధి సూచికలు కలిగి ఉన్నాయి.

 
విశాఖపట్నం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో అత్యధిక జనాభాగల, భారతదేశంలో 14 వ అతిపెద్దదైన నగరం.
ఆంధ్రప్రదేశ్లో పది పెద్ద నగరాలు లేక పట్టణాలు
స్థాయి సంఖ్య పేరు జిల్లా జనాభా
1 విశాఖపట్నం విశాఖపట్నం 1728128
2 విజయవాడ కృష్ణా 1476931
3 గుంటూరు గుంటూరు 670073
4 నెల్లూరు నెల్లూరు 558548
5 కర్నూలు కర్నూలు 484327
6 రాజమండ్రి తూర్పు గోదావరి 476873
7 తిరుపతి చిత్తూరు 461900
8 కాకినాడ తూర్పు గోదావరి 443028
9 కడప కడప 344893
10 అనంతపురం అనంతపురం 340613

భాషలు

తెలుగు ఆంధ్రప్రదేశ్ అధికారిక భాష, ఇది దాదాపు 90% జనాభాకు మాతృభాష.[90][91] పర్యాటక, సాంస్కృతిక శాఖ మంత్రి తెలుగును శాస్త్రీయ భాషగా ప్రకటించారు.[92]

ఉర్దూ అతిపెద్ద అల్ప సంఖ్యాకుల భాష. సరిహద్దు ప్రాంతాల్లో తమిళం, కన్నడ, ఒడియా మాట్లాడుతారు. లంబాడి, కోయా, సవారా, కొండా, గడాబా లాంటి అనేక ఇతర భాషలను రాష్ట్రంలోని ఆదివాసులు వాడతారు.[93]

మతాలు

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఎక్కువ మంది ప్రజలు హిందువులు కాగా, ముస్లింలు గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉన్నారు. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, రాష్ట్రంలోని ప్రధాన మత సమూహాలు హిందువులు (90.87%), ముస్లింలు (7.32%), క్రైస్తవులు (1.38%). కొద్ది సంఖ్యలో బౌద్ధులు, సిక్కులు, జైనులు, తమ మతాన్ని చెప్పడానికి నిరాకరించిన ప్రజలు వున్నారు

హిందూ మతం

తిరుపతిలోని వెంకటేశ్వర ఆలయం ప్రపంచంలో రెండవ అత్యంత ధనిక ఆలయం. ఏడాది పొడవునా లక్షలాది మంది భక్తులు సందర్శిస్తారు. ఆంధ్రప్రదేశ్ పుష్పగిరి శంకరాచార్య పీఠం నిలయం. ఇతర హిందూ సాధువులలో సదాశివ బ్రహ్మేంద్ర, భక్త కన్నప్ప, యోగి వేమన, సత్యసాయి బాబా మరియు పోతులూరు వీరబ్రహ్మేంద్ర ఉన్నారు .[95]

మహాయాన బౌద్ధమతం

బౌద్ధమతం దాని చరిత్ర ప్రారంభంలో ఆంధ్రప్రదేశ్ కు వ్యాపించింది. దాదాపు వెయ్యి సంవత్సరాలు కృష్ణ నది లోయ అసాధారణమైన బౌద్ధ కార్యకలాపాల ప్రదేశంగా విరాజిల్లింది.[96] అమరావతి, నాగార్జునకొండ, జగ్గయ్యపేటతో సహా దిగువ కృష్ణ లోయలోని పురాతన బౌద్ధ ప్రదేశాలు క్రీ.పూ. కనీసం మూడవ శతాబ్దానివని గుర్తించారు.[97]

ఈశాన్య భారతదేశంలో మగధ తో పాటు మహాయాన బౌద్ధమతం అభివృద్ధిలో ఈ ప్రాంతం ప్రధాన పాత్ర పోషించింది.[98][99] ఎ.కె.వార్డర్ "మహాయాన భారతదేశానికి దక్షిణాన చాలవరకు ఖచ్చితంగా ఆంధ్ర దేశంలో ఉద్భవించింది" అని పేర్కొన్నాడు.[100] జింగ్ "దక్షిణ భారతదేశంలోని మహాసంఘికలలో ప్రఙ్ఞాపారమిత బహుశా ఆంధ్ర దేశంలో, కృష్ణ నదిపై అభివృద్ధి చెందిందని పలువురు పండితులు సూచించారు" అని పేర్కొన్నాడు.[101] ప్రఙ్ఞాపారమిత సూత్రాలు తొలి మహాయాన సూత్రాలకు చెందినవి.[102][103]

పరిపాలనా విభాగాలు

ప్రాంతాలు

ఆంధ్రప్రదేశ్ కోస్తాంధ్ర, రాయలసీమ ప్రాంతాలను కలిగివుంది

జిల్లాలు

 
ఆంధ్రప్రదేశ్ జిల్లాల పటము

రాష్ట్రంలో 13 జిల్లాలున్నాయి, కోస్తాంధ్ర ప్రాంతంలో తొమ్మిది, రాయలసీమ ప్రాంతంలో నాలుగు జిల్లాలు ఉన్నాయి.

జిల్లాల గణాంకాలు:

వ.సం. కోడ్ ‌జిల్లా ముఖ్య పట్టణం జనాభా (2011) విస్తీర్ణం (కి.మీ.2) జన సాంద్రత (/కి.మీ.2)
1 AN అనంతపురం అనంతపురం 4,083,315 19,130 213
2 CH చిత్తూరు చిత్తూరు 4,170,468 15,152 275
4 EG తూర్పు గోదావరి కాకినాడ 5,151,549 10,807 477
5 GU గుంటూరు గుంటూరు 4,889,230 11,391 429
3 CU కడప కడప 2,884,524 15,359 188
6 KR కృష్ణా మచిలీపట్నం 4,529,009 8,727 519
7 KU కర్నూలు కర్నూలు 4,046,601 17,658 229
9 PR ప్రకాశం ఒంగోలు 3,392,764 17,626 192
8 NE ఎస్ పి ఎస్ నెల్లూరు నెల్లూరు 2,966,082 13,076 227
10 SR శ్రీకాకుళం శ్రీకాకుళం 2,699,471 5,837 462
11 VS విశాఖపట్నం విశాఖపట్నం 4,288,113 11,161 384
12 VZ విజయనగరం విజయనగరం 2,342,868 6,539 358
13 WG పశ్చిమ గోదావరి ఏలూరు 3,934,782 7,742 490

రెవెన్యూ విభాగాలు

ఈ 13 జిల్లాలను 50 రెవెన్యూ విభాగాలుగా విభజించారు. తూర్పు గోదావరిలో అత్యధికంగా 7 రెవెన్యూ విభాగాలు ఉన్నాయి, విజయనగరం జిల్లాలో అత్యల్పంగా 2 మాత్రమే ఉన్నాయి.[7][104]

మండలాలు

50 రెవిన్యూ విభాగాలను 671 మండలాలుగా విభజించారు. [lower-alpha 1] చిత్తూరు జిల్లాలో అత్యధికంగా 66 విజయనగరంలో అత్యల్పంగా 34 మండలాలు,న్నాయి.[106]

నగరాలు

రాష్ట్రంలో మొత్తం 31 నగరాలు ఉన్నాయి. వీటిలో 16 మునిసిపల్ కార్పొరేషన్లు, 14 మునిసిపాలిటీలు ఉన్నాయి. విశాఖపట్నం, విజయవాడ నగరాలు పది లక్షల కంటే ఎక్కువ జనాభా గలవి.

ప్రభుత్వం, రాజకీయాలు

ప్రధాన వ్యాసం: ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం
 
జిల్లా కోర్టు, గుంటూరు
 
పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా కలెక్టరేట్ కాంప్లెక్స్, ఏలూరు
 
కర్నూలులోని కొండారెడ్డి బురుజు సమీపంలో తెలుగు తల్లి విగ్రహం

ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వానికి అధినేత ముఖ్యమంత్రి కాగా, రాష్ట్ర పరిపాలన గవర్నరు పేరున జరుగుతుంది.


2014 జూన్‌ 2 న, ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం నుండి తెలంగాణ ప్రాంతం విడిపోగా మిగిలిన భాగం ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంగా కొనసాగుతున్నది. 2014 నాటికి, 175 మంది సభ్యులతో శాసనసభ, 58 మంది సభ్యులతో శాసనమండలి ఏర్పాటయింది. భారత పార్లమెంటులో రాష్ట్రానికి లోక్‌సభలో 25 రాజ్యసభలో 11 సీట్లుఉన్నాయి. [107] శాసనసభ నియోజకవర్గాలలో తూర్పు గోదావరి జిల్లాలో అత్యధికంగా 19, విజయనగరం జిల్లాలో అత్యల్పంగా 9 స్థానాలు ఉన్నాయి. [108]

2014 లో తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని కొన్ని మండలాలు సీమాంధ్రలో కలవడంతో నవ్యాంధ్ర లేక నవ్యాంధ్ర ప్రదేశ్ అనే పేరు తెరపైకి వచ్చింది. ఉమ్మడి రాష్ట్రంలో 2014 లో జరిగిన చివరి ఎన్నికలలో, టిడిపికి అవశేష (కొత్త) రాష్ట్రంలో ఆధిక్యం లభించింది. నారా చంద్రబాబు నాయుడు 2014 జూన్ 8న, కొత్త రాష్ట్రానికి తొలి ముఖ్యమంత్రి అయ్యాడు. [109] 2011 లో వైయస్ఆర్ కుమారుడు వైయస్ జగన్మోహన్ రెడ్డి స్థాపించిన వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ పార్టీ ప్రధాన ప్రతిపక్షంగా నిలిచింది. 2019 ఎన్నికలలో వైఎస్ఆర్ కాంగ్రెస్ ఎన్నికలలో భారీ ఆధిక్యత సాధించగా, వై.ఎస్.జగన్ ముఖ్యమంత్రి పదవి చేపట్టాడు.

తెలంగాణాతో కొన్ని 10వ షెడ్యూల్‌లోని సంస్థల విభజన, షీలా భిడే కమిటీ సిఫారసుల మేరకు 9వ షెడ్యూల్‌లోని 40 సంస్థల విభజన మరి ఇతర సమస్యలు ఇంకా పరిష్కరించబడవలసి వున్నది.[110]

జగన్ ప్రభుత్వం సమీకృత అభివృద్ధి. పరిపాలన వికేంద్రీకరణ కొరకు, అమరావతిని కేవలం శాసనరాజధానిగా పరిమితం చేసి,విశాఖపట్నం కార్యనిర్వాహక రాజధానిగా, కర్నూలు న్యాయ రాజధానిగా మార్పులు చేసిన చట్టానికి 2020 జూలై 31 న గవర్నరు ఆమోదముద్ర పడింది.[111] ఈ చట్టాన్ని ఉన్నత న్యాయస్థానంలో సవాలు చేసినందున, న్యాయస్థానం మధ్యంతర ఉత్తర్వుల ప్రకారం అమరావతి రాజధానిగా కొనసాగుచున్నది.[112]

జగన్ ప్రభుత్వం సమీకృత అభివృద్ధి, పరిపాలన వికేంద్రీకరణ కొరకు, అమరావతిని కేవలం శాసనరాజధానిగా పరిమితం చేసి, విశాఖపట్నం కార్యనిర్వాహక రాజధానిగా, కర్నూలు న్యాయ రాజధానిగా మార్పులు చేసిన చట్టానికి 2020 జూలై 31 న గవర్నరు ఆమోదముద్ర పడింది. న్యాయవివాదాల కారణంగా యథాతథస్థితి కొనసాగుతున్నది.

2001 లో ఎలెక్ట్రానిక్ సాంకేతివ్యవస్థ ఉపయోగించి రాజీవ్ ఇంటర్నెట్ విలేజి కార్యక్రమం (ఆంధ్రప్రదేశ్) ద్వారా ప్రజలకు మెరుగైన సేవలందించటానికి అంతర్జాలంలో ఏపీ ఆన్ లైన్ అనే జాలస్థలి ఏర్పడింది[113] 2021 నాటికి , దీనిని అన్ని ప్రభుత్వ డిజిటల్ సేవల కొరకు విస్తరించి మైఎపి (myap) అనే జాల స్థలి(గవాక్షం) ఏర్పాటుచేయబడింది.[114]

ఆర్థిక పరిస్థితి


 
ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య కేంద్రం విశాఖపట్నం
 
విశాఖపట్నం వీక్షణ, ఓడరేవువైపు నుండి

2016-2017 సంవత్సర గణాంకాల ప్రకారం ప్రస్తుత విలువలు ఆధారంగా, ముందంచనాల ప్రకారం, ఆంధ్రప్రదేశ్ విలువ చేకూర్చిన మొత్తంలో (Gross Value Added) వ్యవసాయరంగం 31.77 శాతం వుండగా, పరిశ్రమలరంగం 22.23 శాతం, సేవలరంగం 46.0 శాతం ఉన్నాయి. 2011-12 నాటి విలువ ఆధారంగా, 2016-17 ముందంచనాల ప్రకారం పెరుగుదల వ్యవసాయరంగంలో 14.03శాతం వుండగా, పరిశ్రమలరంగంలో 10.05 శాతం, సేవలరంగంలో 10.16 శాతం కాగా, మొత్తం పెరుగుదల 11.18 శాతంగా నమోదైంది. 2016-17 నాటికి , విలువల ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్ తలసరి ఆదాయం ₹1,22,376, స్థిర విలువల ప్రకారం ₹95,566 వున్నాయి.[115]

వ్యాపార నిర్వహణ అనుకూలత

ఆంధ్రప్రదేశ్ నుండి తెలంగాణ విడిపోయాక, రాష్ట్ర ఆర్థిక పరిస్థితిని మెరుగుపరచేందుకు ప్రభుత్వం అనేక చర్యలు చేపట్టింది. రాష్ట్ర పారిశ్రామికాభివృద్ధికి, కొత్త పరిశ్రమల ఏర్పాటుకూ చర్యలు తీసుకుంది. ఇందులో భాగంగా రాష్ట్రానికి సన్ రైజ్ కంట్రీ అనే ఒక బ్రాండ్ నేమ్‌ను పెట్టి, దేశం లోను, బయటా ప్రచారం చేసింది. ప్రపంచ బ్యాంకు జరిపే వ్యాపార నిర్వహణ అనుకూలత (Ease of doing business)లో రాష్ట్రం, దేశం మొత్తం మీద 2015 లో రెండవ స్థానంలోను [116], 2018 లో మొదటి స్థానంలోనూ[117] నిలిచింది.

2010 నాటి ఫోర్బ్స్ పత్రిక అత్యధిక ధనవంతులైన 100 మంది జాబితాలో ఆంధ్రప్రదేశ్ కు చెందినవారు చాలామంది ఉన్నారు.[118]

వ్యవసాయం

ఆంధ్రప్రదేశ్ ఆర్థిక వ్యవస్థ ప్రధానంగా వ్యవసాయం, పశుపెంపకం మీద ఆధారపడి ఉంటుంది. భారతదేశంలోని నాలుగు ముఖ్యమైన నదులు, గోదావరి, కృష్ణ, పెన్నా, తుంగభద్ర రాష్ట్రం గుండా ప్రవహిస్తూ వ్యవసాయానికి నీటిని అందిస్తున్నాయి. జనాభాలో 60 శాతం మంది వ్యవసాయం , దాని సంబంధిత కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్నారు. వరి రాష్ట్రంలోని ప్రధాన ఆహార పంట, ప్రధాన ఆహారం. అనేక వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల ఎగుమతికి గుర్తింపు పొందింది. భారతదేశ వరి గిన్నె ( "రైస్ బౌల్ ఆఫ్ ఇండియా") అని పిలుస్తారు.[119][120] చిత్తూరు జిల్లాలో మామిడి గుజ్జు మరియు కూరగాయలకు, కృష్ణ జిల్లాలో మామిడి కోసం, గుంటూరు జిల్లాలో మిరపకాయలకు మూడు వ్యవసాయ ఆర్థిక మండలాలు ఉన్నాయి.[121]

రైతులు వరి తో పాటు జొన్న, సజ్జలు, మొక్కజొన్న, సిరిధాన్యాలు, అనేక రకాల పప్పులు, నూనె గింజలు, చెరకు, పత్తి, మిరపకాయ, మామిడి, పొగాకును పండిస్తారు . ఆయిల్ పామ్, పొద్దుతిరుగుడు, వేరుశెనగ వంటి పంటలు నుండి వంట నూనె ఉత్పత్తి చేస్తారు. అనేక నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులు అభివృద్ధిలో వున్నాయి.[122]

ఉద్యానవన పంటల్లో బత్తాయి, నిమ్మ, దానిమ్మ, జామ, సపోటా ముఖ్యమైనవి. ఉభయ గోదావరి జిల్లాల ప్రాంతం చేపలు, రొయ్యలు సాగులో దేశంలోనే ప్రసిద్ధిగాంచింది.

పశుపోషణ, కోళ్ల పెంపకం మరొక లాభదాయక వ్యాపారం. దేశంలో అత్యధికంగా గుడ్లు ఉత్పత్తి చేసే రాష్ట్రమైనందున దీనికి ఆసియా గుడ్ల గిన్నె("ఎగ్ బౌల్ ఆఫ్ ఆసియా" ) అని పేరుబడింది.[123][124]

దేశం మొత్తంలో మత్యసంపదలో 10% చేపలు, 70% రొయ్యల ఉత్పత్తి రాష్ట్రంలో జరుగుతున్నది.[125] రాష్ట్ర భౌగోళిక స్థానం సముద్ర చేపల వేటతో పాటు లోపలి ప్రాంతాల్లో చేపల ఉత్పత్తికి వీలుగావుంది. వన్నమీ రొయ్యలు అత్యధికంగా ఎగుమతి చేయబడుతున్న సముద్ర ఎగుమతులు.[126] వీటిద్వారా ఆదాయం 2013–2014లో ఒక బిలియన్ ను దాటవచ్చని భావిస్తున్నారు.[127]

మౌలిక సదుపాయాలు

ప్రధాన రహదారుల వంటి మౌలిక సదుపాయాల కల్పనకు, ప్రభుత్వ ప్రతి సేవను డిజిటల్ చేయడానికి ఆంధ్రప్రదేశ్ పెట్టుబడులు పెడుతోంది. జాతీయ రహదారి 16 ఆంధ్రప్రదేశ్ గుండా వెళుతుంది. రాష్ట్రంలో రహదారులు కూడా వెడల్పు చేయబడుతున్నాయి. ఎపిఎస్‌ఎఫ్‌ఎల్ ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని పదమూడు జిల్లాల్లో ఆప్టికల్ ఫైబర్ నెట్‌వర్క్‌ను ఏర్పాటు చేసింది. ఈ నెట్‌వర్క్ ఇంటర్నెట్ కనెక్టివిటీ, టెలిఫోనీ మరియు ఐపిటివిని ఫైబర్‌తో వివిధ వినియోగదారులకు అందిస్తుంది.[128] దిగుమతులు, ఎగుమతులు విశాఖపట్నం పోర్ట్, కాకినాడ పోర్ట్, కృష్ణపట్నం పోర్టులు ద్వారా జరుగుతాయి. విశాఖపట్నం వద్ద ఓడలు నిర్మించడానికి షిప్‌యార్డ్ వుంది. విశాఖపట్నం, తిరుపతి, విజయవాడలలో అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయాలున్నాయి.

పారిశ్రామిక రంగం

 
టెక్ మహీంద్రా డెవలప్‌మెంట్ సెంటర్, విశాఖపట్నం

రాష్ట్ర పారిశ్రామిక రంగంలో ఔషధ, ఆటోమొబైల్, వస్త్రాలు వంటి కీలక రంగాలు ఉన్నాయి. చిత్తూరు జిల్లాలో ఉన్న శ్రీసిటీ ఒక సమగ్ర వ్యాపార నగరం, ఇది పెప్సికో, ఇసుజు మోటార్స్, క్యాడ్‌బరీ ఇండియా, కెల్లాగ్స్, కోల్‌గేట్-పామోలివ్, కోబెల్కో మొదలైన సంస్థలకు నిలయం.[129] పెప్సికో సంస్థ శ్రీ సిటీలో భారతదేశంలో అతిపెద్ద ప్లాంటును కలిగి ఉంది.[130] కృష్ణా జిల్లాలోని అశోక్ లేలాండ్, చిత్తూరు జిల్లాలో హీరో మోటార్స్, అనంతపూర్ జిల్లాలోని కియా మోటార్స్ వంటి సంస్థలతో ఆటోమొబైల్ పరిశ్రమ అభివృద్ధి చెందుతోంది.

ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ, బయోటెక్నాలజీలో కూడా రాష్ట్రం అభివృద్ధి చెందుతోంది. 2012–2013లో విశాఖపట్నం కేంద్రంగా ఐటి / ఐటి ఆధారిత సేవలు రెవెన్యూ ₹ 14.45 బిలియన్లు. 2012-2013 లో, ఐటి / ఐటి ఆధారిత సేవలు ఆదాయాలు విజయవాడ లో₹ 1,153 మిలియన్, తిరుపతిలో ₹ 693 మిలియన్, కాకినాడ లో ₹ 615 మిలియన్ గా నమోదైంది.[131]

వనరులు

భారతదేశంలోని ఖనిజ వనరుల కలిగిన రాష్ట్రాలలో ఆంధ్రప్రదేశ్ ఒకటి. విభిన్న భౌగోళిక నిర్మాణాలతో గొప్ప, వివిధ రకాల పారిశ్రామిక ఖనిజాలు, నిర్మాణ రాళ్ళ నిల్వలున్నాయి.[132]

భారతదేశంలో మైకా నిల్వలు, ఉత్పత్తిలో ఆంధ్రప్రదేశ్ అగ్రస్థానంలో ఉంది. రాష్ట్రంలో లభించే ఖనిజాలలో సున్నపురాయి, చమురు మరియు సహజ వాయువు నిల్వలు, మాంగనీస్, ఆస్బెస్టాస్, ఇనుప ఖనిజం, బంతి బంకమట్టి, ఫైర్ క్లే, బంగారు వజ్రాలు, గ్రాఫైట్, డోలమైట్, క్వార్ట్జ్, టంగ్స్టన్, స్టీటిటిక్, ఫెల్డ్‌స్పార్, సిలికా ఇసుక ఉన్నాయి. భారతదేశంలోని సున్నపురాయి నిల్వలలో మూడింట ఒక వంతు కలిగి ఉంది. అంతర్జాతీయ మార్కెట్లో పెద్ద మొత్తంలో బారియెట్స్, గెలాక్సీ గ్రానైట్ నిక్షేపాలకు ప్రసిద్ది చెందింది.[132]

గనుల తవ్వకం

పరిశ్రమలు, మౌలిక సదుపాయాల సమగ్ర అభివృద్ధికి గనుల వృద్ధి ఒక కీలకంగా గుర్తించబడింది. ఆంధ్రాలోని తుమ్మలపల్లె యురేనియం గని 49,000 టన్నులు (48,000 long tons; 54,000 short tons) ముడి ధాతువు వున్నట్లు ధృవీకరించబడింది. దీనికంటె మూడు రెట్లు ఎక్కువ నిల్వలను కలిగి ఉండవచ్చని సూచనలు ఉన్నాయి. మెటల్ గ్రేడ్ బాక్సైట్ నిక్షేపాలు విశాఖపట్నం నౌకాశ్రయానికి సమీపంలో 700 మిలియన్ టన్నులు (690,000,000 long tons; 770,000,000 short tons) వున్నాయి.

రిలయన్స్ ఇండస్ట్రీస్ కాకినాడ సమీపంలో ఆంధ్రప్రదేశ్ తీరంలో 150 కి.మీ. (93 మై.) దూరంలోగల కెజి బేసిన్ లో, తొమ్మిది ట్రిలియన్ క్యూబిక్ అడుగుల సహజ వాయువు నిల్వలను కనుగొనింది. ఈ ఆవిష్కరణ ఆర్థిక వృద్ధిని వేగవంతం చేస్తుందని భావిస్తున్నారు.[133] 2016 లో, కెజి బేసిన్లో దాదాపు 3.8 ట్రిలియన్ మీ3 (134 ట్రిలియన్ ఘ.అ.) మీథేన్ హైడ్రేట్ నిక్షేపాలు వున్నట్లు కనుగొనబడింది, దీని వెలికితీత భారతదేశానికి అనేక దశాబ్దాలుగా ఇంధన భద్రతను అందించడానికి సరిపోతుంది.[134]

విద్యుదుత్పత్తి కేంద్రాలు

 
రాయలసీమ థర్మల్ పవర్ స్టేషన్

దేశవ్యాప్తంగా సౌర విద్యుత్ ఉత్పత్తిలో రాష్ట్రం ముందుంది. APGENCO అనేది రాష్ట్రానికి చెందిన విద్యుత్ ఉత్పత్తి సంస్థ.[135] అధిక విద్యుత్ ఉత్పత్తిని ఇతర రాష్ట్రాలకు ఎగుమతి చేయడంతో రాష్ట్రం విద్యుత్ మిగులుగా మారింది.[136] 24 గంటల విద్యుత్ సరఫరాకు రాష్ట్రానికి సౌర శక్తి మరియు జలవిద్యుత్ కేంద్రాలున్నాయి.[137] వర్షాకాలంలో లభించే నీటిని నిల్వ చేయడం, ఏడాది పొడవునా ఎత్తిపోతల ద్వారా నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులతో పాటు జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులు నిర్వహించే వీలుంది.[138]

2015 నాటికి రాష్ట్రంలో థర్మల్ ( సహజ వాయువు మరియు బొగ్గు ఆధారిత) మరియు పునరుత్పాదక విద్యుత్ ప్లాంట్ల ఉత్పత్తి సామర్ధ్యం 21,000 MW . స్థానిక విద్యుత్ ప్లాంట్లు 9,600 MW  సామర్థ్యం కలిగి వున్నాయి. ఇందులో సింహాద్రి సూపర్ థర్మల్ పవర్ స్టేషన్ 2000MW, వైజాగ్ థర్మల్ పవర్ స్టేషన్ 1040 MW, రాయలసీమ థర్మల్ పవర్ స్టేషన్ 1650 MW, శ్రీ దామోదరం సంజీవయ్య థర్మల్ పవర్ స్టేషన్ 1600 MW, నార్లా టాటా రావు థర్మల్ పవర్ ప్లాంట్ 1760 MW. జలవిద్యుత్ కేంద్రాల సామర్థ్యం 1671 MW గా వుంది.[139]

సంస్కృతి

ఆంధ్రప్రదేశ్ గొప్ప సంస్కృతి మరియు వారసత్వాన్ని కలిగి ఉంది. [140]

నృత్యం

 
కూచిపూడి నృత్యం

కూచిపూడి, సాంస్కృతిక నృత్యం ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర అధికారిక నృత్య రూపంగా గుర్తించబడింది. ఇది కృష్ణ జిల్లాలోని కూచిపుడి గ్రామంలో ఉద్భవించింది. విజయవాడలో మొత్తం 6,117 మంది నృత్యకారులతో ప్రదర్శించిన కూచిపూడి మహాబృంద నాట్యం గిన్నిస్ రికార్డుల్లోకి ఎక్కింది [141]

కూచిపూడి గ్రామంలో ప్రారంభమైన ఈ నృత్యరీతి ఆంధ్రప్రదేశ్ మొత్తానికే కాక దేశవిదేశాల్లో ఎందరెందరో నేర్చుకుని ప్రదర్శించే స్థాయికి ఎదిగింది. కూచిపూడి వారు ప్రదర్శించే నృత్యనాటికలు భామా కలాపం, గొల్ల కలాపం వంటివి తెలుగు వారి సంస్కృతిలో భాగంగా నిలుస్తున్నాయి. దేవదాసీలు మాత్రమే ప్రదర్శిస్తూ ఆచారవంతులైనవారు నృత్యకారులను పంక్తిబాహ్యులని భావించే స్థితిలో కేవలం బ్రాహ్మణ పురుషులే అన్ని వేషాలు వేస్తూ, విద్యావంతులైన వారితో కూచిపూడి నృత్యరీతిని సిద్దేంద్ర యోగి వ్యవస్థాపించాడు. కాలక్రమేణా ఈ నృత్యరీతి తెలుగువారి సంస్కృతిలో ముఖ్యభాగమైంది. 1950 నాటికి స్థానికంగా ఉండిపోయిన దీనికి జాతీయ స్థాయిలో మెప్పును, అంతర్జాతీయస్థాయిలో గుర్తింపునూ తీసుకురావడానికి వేదాంతం లక్ష్మీనారాయణ శాస్త్రి స్త్రీలను ప్రవేశపెట్టడం వంటి ప్రయత్నాలు చేసి యావజ్జీవితాన్ని కళకు అంకితం చేశాడు.[142] దేవదాసీల ప్రదర్శనల్లో విలసిల్లి క్రమంగా దేవదాసీ వ్యవస్థతో పాటుగా అంతరించిపోతున్న నృత్యరీతులను, లక్షణ గ్రంథాల్లో సైద్ధాంతికంగా ఉండి ప్రయోగంలో తరతరాల నుంచి లేని నృత్యరీతులను దేవాలయల్లోని ప్రతిమల నాట్యభంగిమలను లక్షణ గ్రంథాలతో కలిపి అధ్యయనం చేసి అపూర్వరీతిలో ఆంధ్ర నాట్యం పేరిట నటరాజ రామకృష్ణ మరల సృజించాడు.[143]

భౌగోళిక గుర్తింపులు

వస్తువుల భౌగోళిక సూచికలు(GI) (రిజిస్ట్రేషన్ అండ్ ప్రొటెక్షన్) చట్టం, 1999 ప్రకారం వ్యవసాయ హస్తకళలు, ఆహార పదార్థాలు, వస్త్రాల విభాగాలలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో పదిహేను ఉన్నాయి. వీటిలో కొన్ని బనగానపల్లె మామిడి, బందర్ లడ్డూలు, బొబ్బిలి వీణా, బుడితి బెల్, ఇత్తడి హస్తకళలు , ధర్మవరం చేనేత పట్టు చీరలు మరియు పావడాలు, గుంటూరు సన్నం, కొండపల్లి బొమ్మలు, మచిలీపట్నం కలంకారి, మంగళగిరి చీరలు మరియు వస్త్రాలు, శ్రీకాళహస్తి కలంకారి, తిరుపతి లడ్డు, ఉప్పాడ జమ్దాని చీర, వెంకటగిరి చీర . [144][145].[146]

కళలు, చేతిపనులు, కళాఖండాలు

మచిలీపట్నానికి, శ్రీకాళహస్తికి చెందిన కలంకారి భారతదేశంలో రెండు ప్రత్యేకమైన వస్త్ర కళారూపాలు. [147] దుర్గిలో దొరికే మృదువైన సున్నపురాయి విగ్రహ శిల్పాలు వంటి ఇతర ముఖ్యమైన హస్తకళలు కూడా రాష్ట్రంలో ఉన్నాయి. [148] విశాఖపట్నం జిల్లాలోని ఎటికొప్పాకా లక్క పరిశ్రమకు ప్రసిద్ది చెందింది, లక్క చెక్కను ఉత్పత్తి చేస్తుంది. [149] [150] కృష్ణాజిల్లాలో కొండపల్లి గ్రామం కొండపల్లి బొమ్మలకు పేరుపొందింది.

రాష్ట్రంలో ప్రదర్శనశాలలో పురాతన శిల్పాలు, చిత్రాలు, విగ్రహాలు, ఆయుధాలు, వంటకు వాడే ఉపకరణాలు, శాసనాలు, మతపరమైన కళాఖండాలు ఉన్నాయి. అమరావతి పురావస్తు మ్యూజియం, [151] విశాఖపట్నంలోని విశాఖ మ్యూజియం లో ఇవి చూడవచ్చు. విశాఖపట్నంలోని తెలుగు సాంస్కృతిక మ్యూజియం లో స్వాతంత్ర్యానికి పూర్వ కాలపు చరిత్ర చూడవచ్చు. విజయవాడలోని విక్టోరియా జూబ్లీ మ్యూజియం లో చాలా ఎక్కువ కళాఖండాలున్నాయి.

సాహిత్యం

రాష్ట్రానికి తెలుగు అధికార భాష. కవిత్రయమని పేరుగన్న నన్నయ, తిక్కన, ఎర్రాప్రగడ మహా భారత కావ్యాన్ని తెలుగులోకి అనువదించారు. నన్నయ్య తెలుగు వ్యాకరణంపై ఆంధ్ర శబ్ద చింతామణి అనే మొదటి గ్రంథాన్ని సంస్కృతంలో రాశారు. [152] శ్రీ భాగవతం ను తెలుగులో శ్రీమద్ మహా భాగవతం అనే పేరుతో పోతన అనువాదం చేశాడు . వేమన తన తాత్విక కవిత్వానికి పేరుపొందాడు. విజయనగర చక్రవర్తి కృష్ణదేవరాయలు అముక్తమాల్యద రాశాడు. కందుకూరి వీరేశలింగం తరువాత తెలుగు సాహిత్యాన్ని ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యం అని పిలుస్తారు. అతనిని గద్య తిక్కన అని పిలుస్తారు. తెలుగు సామాజిక నవల సత్యవతి చరితం వ్రాసిన రచయిత ఇతనే. రాష్ట్రానికి చెందిన జ్ఞానపీఠ్ అవార్డు గ్రహీతలలోవిశ్వనాథ సత్యనారాయణ ఒకడు . విప్లవాత్మక కవి శ్రీశ్రీ తెలుగు సాహిత్యంలో కొత్త వ్యక్తీకరణ రూపాన్ని తీసుకువచ్చాడు. [153]

మీడియా

రాష్ట్రంలో ముద్రణ మాధ్యమాలలో ప్రధానంగా తెలుగు, ఆంగ్ల వార్తాపత్రికలు ఉన్నాయి. ఈనాడు , సాక్షి, ఆంధ్ర జ్యోతి, వార్త, ప్రజాశక్తి కొన్ని తెలుగు వార్తాపత్రికలు కాగా, ఆంగ్ల వార్తాపత్రికలలో ది హిందూ, ది ఇండియన్ ఎక్స్ప్రెస్, డెక్కన్ క్రానికల్, ది హన్స్ ఇండియా ఉన్నాయి . [154] [155]

ఎలెక్ట్రానిక్ మాధ్యమాలలో ప్రభుత్వరంగంలోని దూరదర్శన్(టీవి ఛానల్), ఆకాశవాణి కేంద్రాలతో పాటు, ప్రైవేటు రంగంలో పలు రేడియో కేంద్రాలు, టెలివిజన్ ఛానళ్లు పనిచేస్తున్నాయి.

కళ, సినిమా

కర్ణాటక సంగీతం వాగ్గేయకారులు అన్నమాచార్య, త్యాగరాజు, క్షేత్రయ్య, భద్రాచల రామదాసు తెలుగు భాషలో కృతులు రచించి, భాషను సుసంపన్నం చేశారు. ఆధునిక కర్ణాటక సంగీత కారులు, గాయకులు ఘంటసాల, సుజాతా పులిగెల్ల , బాలమురళీకృష్ణ తెలుగు వారే. తెలుగు చిత్ర పరిశ్రమలో ఎస్పీ బాలసుబ్రహ్మణ్యం, పి. సుశీలా, ఎస్. జానకి, పిబి శ్రీనివాస్ ప్రముఖ సంగీతకారులు మరియు నేపథ్య గాయకులు. రాష్ట్రంలోని అనేక గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో జానపద పాటలు చాలా ముఖ్యమైనవి, ప్రాచుర్యం పొందాయి. బుర్ర కథ, పోలి వంటి రూపాలు నేటికీ ప్రదర్శించబడతున్నాయి. [156] ఆంధ్రలో ఉద్భవించిన హరికథా కాలక్షేపం (లేదా హరికథ ) కథనంతో పాటు సంబంధిత పాటుల కలిగివుంటుంది. [157] బుర్ర కథ అనేది మౌఖిక కథ చెప్పే విధానం. దీనిలో హిందూ పౌరాణిక కథ లేదా సమకాలీన సామాజిక సమస్యను ఇతివృత్తంగా ప్రదర్శిస్తారు. [158] రంగస్థల నాటకాలు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ప్రదర్శిస్తారు. [159] గురజాడ అప్పారావు 1892 లో వ్రాసిన కన్యాశుల్కం అనే నాటకాన్ని తెలుగు భాషలో గొప్ప నాటకంగా భావిస్తారు. [160] సి. పుల్లయ్యను తెలుగు నాటక ఉద్యమ పితామహుడిగా పేర్కొన్నారు. [161] [162]

తెలుగు చిత్ర పరిశ్రమ ప్రధానంగా తెలంగాణాలోని హైదరాబాదు తో పాటు ఆంధ్రప్రదేశ్ లో విశాఖపట్నంలో ఉంది. తెలుగు చిత్ర సంస్కృతి ( " టాలీవుడ్ " ) బాలీవుడ్ చిత్ర పరిశ్రమ తర్వాత భారతదేశంలో రెండవ అతిపెద్ద చిత్ర పరిశ్రమ. [163] చిత్ర నిర్మాత డి. రామానాయిడు ఒక వ్యక్తి నిర్మించిన అత్యధిక చిత్రాలకు గిన్నిస్ రికార్డ్ సాధించాడు . [164] 2005, 2006, 2008 సంవత్సరాల్లో, తెలుగు చిత్ర పరిశ్రమ భారతదేశంలో అత్యధిక సంఖ్యలో చిత్రాలను నిర్మించింది. [165] [166] ఈ పరిశ్రమ ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద చిత్ర నిర్మాణ కేంద్రంగా గిన్నిస్ రికార్డును కలిగి ఉంది. [167]

వంటకాలు

 
ముఖ్యమైన సందర్భాలలో వడ్డించే శాఖాహార ఆంధ్ర భోజనం,

తెలుగు ప్రజల సంప్రదాయ తీపి పూతరేకులు నుండి తూర్పు గోదావరి జిల్లా గ్రామమైన ఆత్రేయపురంలో పుట్టింది.

పర్యాటకం

 
ఉండవల్లి గుహలు, కొండను తొలిచి నిర్మించిన పురాతన వాస్తుశిల్పానికి ప్రతీక.

ఆంధ్రప్రదేశ్ పర్యాటక అభివృద్ధి సంస్థ రాష్ట్ర పర్యాటక రంగ అభివృద్ధికి ముఖ్య పాత్ర వహిస్తుంది.

రాష్ట్రం తీరప్రాంత జిల్లాలలో రుషికొండ, మైపాడు, సూర్యలంక, విశాఖపట్నం, పేరిపాలెం, గొల్లపాలెం, మచిలీపట్నం మొదలైన అనేక సముద్ర తీరాలు(బీచ్‌) ఉన్నాయి; [168] బొర్రా గుహలు, [169] ఉండవల్లి గుహలు, కొండను తొలిచి నిర్మించిన పురాతన వాస్తుశిల్పానికి ప్రతీకలు. [170]దేశంలోని రెండవ పొడవైన గుహలు-బేలం గుహలు . [171] లోయలు, కొండలలో ప్రముఖమైనవి అరకు లోయ, హార్స్లీ కొండలు, పాపి కొండలు. [172] విశాఖపట్నం జిల్లాలో ఉన్న అర్మ కొండ శిఖరం తూర్పు కనుమలలో ఎత్తైన శిఖరం.

రాష్ట్రం వివిధ భక్తుల పుణ్యస్థలాలకు నిలయం. వీటిలో తిరుమల ఆలయం, తిరుపతి, ద్వారక తిరుమల (చిన్న తిరుపతి), సింహాచలం ఆలయం, అన్నవరం ఆలయం, శ్రీశైలం ఆలయం, కనక దుర్గ ఆలయం, అమరావతి, శ్రీకాళహస్తి, అహొబిలము, మహానంది, కానిపాకం, పంచారామాలు, ఆదోని లో షాహి జామియా మసీదు,విజయవాడ లో గుణదల చర్చి, అమరావతి, నాగార్జున కొండ వద్ద బౌద్ధ కేంద్రాలు కొన్ని ముఖ్యమైనవి. [173]

రవాణా రంగం

రహదారి, రైలు మార్గాలద్వారా ఇతర రాష్ట్రాలకు కలపబడివుంది. విమానయాన, సముద్రయాన మార్గాలు కూడా ఉన్నాయి. బంగాళఖాతం తీరంలో, సముద్ర వ్యాపారానికి అనువుగా ఓడరేవులున్నాయి. విజయవాడలో అతి పెద్దదైన రైలు కూడలి, విశాఖపట్నంలో అతి పెద్ద ఓడరేవు ఉంది.

రహదారులు

 
విజయవాడ-గుంటూరు రహదారి (NH-16లో భాగం)

రాష్ట్రంలోని మొత్తం రహదారుల పొడవు 53,403 కి.మీ. (33,183 మై.) కాగా, దానిలో 6,401 కి.మీ. (3,977 మై.) పొడవు జాతీయ రహదారులు, 14,722 కి.మీ. (9,148 మై.) పొడవు రాష్ట్ర రహదారులు, 32,280 కి.మీ. (20,060 మై.) పొడవు జిల్లా రహదారులు ఉన్నాయి.[174] రాష్ట్రంలో జాతీయ రహదారి 16, 1,000 కి.మీ. (620 మై.) పొడవుంది. ఇది బంగారు చతుర్భుజి ప్రాజెక్టులో భాగం. ఆసియా రహదారి 45 లో కూడా భాగమే. ప్రభుత్వరంగ సంస్థ అయిన ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ రాష్ట్రంలో వేల కొద్ది బస్సులు నడుపుతుంది. విజయవాడలోని పండిట్ నెహ్రూ బస్ స్టేషన్ ఆసియా ఖండములోనే ఒక పెద్ద బస్ ప్రాంగణం.[175] 2019 జనవరి 30 నుండి రాష్ట్రంలోని వాహనాల నమోదు AP-39 కోడ్ తో ప్రారంభమయి ఒక అక్షరము, నాలుగు అంకెల సంఖ్యతో నమోదు చేయటం ప్రారంభమైంది.[176]

రైల్వే

ఆంధ్రప్రదేశ్ లో [177] బ్రాడ్ గేజి రైలు మార్గం 3703.25 కిమీ. మీటర్ గేజి రైలు మార్గాలు లేవు.[178] రైలు సాంద్రత 1,000 కి.మీ. (620 మై.) 16.59. ఇది భారతదేశానికి సగటు 20 గా ఉంది.[179] రాష్ట్రం గుండా పోయే హౌరా-చెన్నై ప్రధాన మార్గం డైమండ్ చతుర్భుజిలో భాగంగా అతివేగమైన రైలు మార్గంగా అభివృద్ధి చేసేందుకు ప్రతిపాదనలున్నాయి.[180][181] రైలు నెట్వర్క్ రెండు జోనుల పరిధిలో ఉంది. దీనిని డివిజన్లగా విభాగించారు. దక్షిణ మధ్య రైల్వే లోని విజయవాడ రైల్వే డివిజన్, గుంటూరు రైల్వే డివిజన్, గుంతకల్ రైల్వే డివిజన్., తూర్పు కోస్తా రైల్వే జోన్ లోని వాల్తేర్ రైల్వే డివిజన్. రాష్ట్రానికి విశాఖపట్నం కేంద్రంగా దక్షిణ తీర రైల్వే జోన్ ప్రకటించారు.

విమానాశ్రయాలు

ఆంధ్రప్రదేశ్ వాణిజ్యోపయోగ విమానాశ్రయాలు

విశాఖపట్నం, విజయవాడ రాష్ట్రంలోని అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయాలు.[182] రాష్ట్రంలో దేశీయ విమానాశ్రయాలు కర్నూలు, కడప, రాజమండ్రి, తిరుపతి లలో ఉన్నాయి. ఇంకా 16 చిన్న తరహా విమానాలు దిగడానికి సౌకర్యమున్న కేంద్రాలున్నాయి.[183]

ఓడ రేవులు

ఆంధ్రప్రదేశ్ ఓడరేవులు

దేశంలోనే రెండవ అతిపెద్ద కోస్తాతీరం రాష్ట్రంలో ఉంది.[184]

విశాఖపట్నం ఓడరేవు దేశంలోకెల్లా సరకురవాణాకి అత్యంత పెద్దదైన ఓడరేవు.[185] మిగతా ప్రముఖ ఓడరేవులు కృష్ణపట్నం, గంగవరం, కాకినాడ. గంగవరం అతిలోతైన పోర్టు కావడంతో అతి పెద్ద సముద్రపడవలు (200,000 – 250,000 టన్నులు సరకులు బరువు) కు అనుకూలమైంది.[186] పెద్దవి కాని పోర్టులు భీమునిపట్నం, దక్షిణ యానాం, మచిలీపట్నం, నిజాంపట్నం, వాడరేవు లలో ఉన్నాయి.[187][188]

విద్య , పరిశోధన

ప్రధాన వ్యాసం: ఆంధ్రప్రదేశ్ లో విద్య
 
వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయం, గుంటూరు

2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్ మొత్తం అక్షరాస్యత 67.41% గా నమోదైంది. ప్రాధమిక మరియు మాధ్యమిక పాఠశాల విద్యను ప్రభుత్వ, ప్రభుత్వ సహాయంపొందే, ప్రైవేట్ పాఠశాలలు అందిస్తాయి, వీటిని రాష్ట్ర పాఠశాల విద్యా విభాగం[189] నియంత్రిస్తుంది, ప్రభుత్వరంగంలోని పాఠశాలలను నిర్వహిస్తుంది.[190][191] రాష్టంలో నివాస(రెసిడెన్షియల్) పాఠశాలలు ఉన్నాయి .[192][193] పిల్లలు, పాఠశాల సమాచార నివేదిక 2018–19 ప్రకారం, మొత్తం 62,063 పాఠశాలల్లో 70,41,568 విద్యార్థులు ఉన్నారు,[194][195] ప్రభుత్వ పరీక్షల డైరెక్టరేట్ సెకండరీ స్కూల్ సర్టిఫికేట్ (ఎస్ఎస్సి) పరీక్షను నిర్వహిస్తుంది.[196] 2019 ఎస్ఎస్సి పరీక్షకు 600,000 మందికి పైగా విద్యార్థులు హాజరయ్యారు. 5,464 పాఠశాలల్లో 100% ఉత్తీర్ణతతో పాటు మొత్తంగా 94.88% ఉత్తీర్ణత నమోదైంది.[197] బోధనా మాధ్యమాలు ప్రధానంగా తెలుగు, ఇంగ్లీష్ అయినప్పటికి, ఉర్దూ, హిందీ, కన్నడ, ఒడియా, తమిళ భాషలు కూడా వున్నాయి.[198]

ఇంటర్మీడియట్ విద్యను ఇంటర్మీడియట్ విద్యా మండలి (ఆంధ్రప్రదేశ్) నిర్వహణ, నియంత్రణ చేస్తుంది[199]

రాష్ట్రంలో ఉన్నత విద్యను ఉన్నత విద్యా శాఖ నిర్వహిస్తుంది.[200] సాంకేతిక విద్య సాంకేతిక విద్యా శాఖ నియంత్రిస్తుంది.[201]ఉన్నత విద్యా పరిషత్ అనే సంస్థ ఉన్నత విద్యను సమన్వయం చేస్తుంది.[202]

ఆల్ ఇండియా ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్(AIIMS), ఐఐఎం(IIM) విశాఖపట్నం, ఐఐటి(IIT) తిరుపతి, ఎన్ఐటి(NIT) తాదేపల్లిగుాడెం,, ఐఐఐటిడిఎమ్ (IITDM) కర్నూలు,[203] ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ పెట్రోలియం అండ్ ఎనర్జీ(IIOPAE),[204] ఎన్ఐడివి(NIDV), సెంట్రల్ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ ఆంధ్రప్రదేశ్, ఐఐఐటి(IIIT) శ్రీ సిటీ, ఐఐఎస్ఇఆర్ (IISER) తిరుపతి, వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయం గుంటూరు, ఐఐఎఫ్టి(‌ IIFT) కాకినాడ ముఖ్యమైన కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయాలు. గ్రామీణ యువకుల విద్యా అవసరాలను తీర్చడానికి ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం 2008 లో రాజీవ్ గాంధీ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ నాలెడ్జ్ టెక్నాలజీస్ (ఆర్‌జియుకెటి) ను స్థాపించింది.[205] యూనివర్శిటీ గ్రాంట్స్ కమిషన్ ప్రకారం, గీతం, కెఎల్ విశ్వవిద్యాలయం, విజ్ఞాన్ విశ్వవిద్యాలయం రాష్ట్రంలోని విశ్వవిద్యాలయాలుగా పరిగణించబడతాయి .[206] ఉద్యానవన, లా, మెడికల్, టెక్నాలజీ, వేద, వెటర్నరీలలో ఉన్నత విద్యను అందించే 18 రాష్ట్ర విశ్వవిద్యాలయాలు ఉన్నాయి.[207] 1926 లో స్థాపించబడిన రాష్ట్రంలోని విశ్వవిద్యాలయాలలో ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం పురాతనమైనది.[208][209]

పరిశోధన

కొన్ని. ముఖ్యమైన పరిశోధనా సంస్థలలో నావల్ సైన్స్ అండ్ టెక్నలాజికల్ లాబొరేటరీ (NSTL), నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఓషనోగ్రఫీ,(NIO), విశాఖపట్నం [210] విజయవాడలోని స్కూల్ ఆఫ్ ప్లానింగ్ అండ్ ఆర్కిటెక్చర్, జాతీయ వాతావరణ పరిశోధన ప్రయోగశాల (NARL),[211] ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్స్ ఎడ్యుకేషన్ అండ్ రీసెర్చ్(IISER), తిరుపతి,[212] సొసైటీ ఫర్ అప్లైడ్ మైక్రోవేవ్ ఎలక్ట్రానిక్స్ ఇంజనీరింగ్ అండ్ రీసెర్చ్(SAMEER), విశాఖపట్నం, సెంట్రల్ టొబాకో రీసెర్చ్ ఇన్స్టిట్యూట్(CTRI), రాజమండ్రి,[213] వెస్ట్ గోదావరి జిల్లా ఏలూరు సమీపంలోపెదవేగి వద్ద ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఆయిల్ పామ్ రీసెర్చ్ (IIOPR) [214] CCRH ప్రాంతీయ రీసెర్చ్ ఇన్స్టిట్యూట్(CRI CCRH) గుడివాడ, క్లినికల్ రీసెర్చ్ ఇన్స్టిట్యూట్ (CRI) తిరుపతి వున్నాయి.[215]

అంతరిక్ష పరిశోధన:నెల్లూరు జిల్లాలోని శ్రీహరికోట అనే ద్వీపంలో శ్రీహరికోట రేంజ్ (షార్) అని పిలువబడే సతీష్ ధావన్ అంతరిక్ష కేంద్రం, భారత అంతరిక్ష పరిశోధన సంస్థ నిర్వహిస్తున్న ఉపగ్రహ ప్రయోగ కేంద్రం.[216] ఇది భారతదేశం ప్రాధమిక కక్ష్య ప్రయోగ ప్రదేశం. చంద్రయాన్ -1 ఈ కేంద్రం నుండి 2008 అక్టోబరు 22 న ప్రయోగించారు.[217]

క్రీడలు

 
విశాఖపట్నంలోని డాక్టర్ వైయస్ రాజశేఖరరెడ్డి ఎసిఎ - విడిసిఎ క్రికెట్ స్టేడియం .

ఆంధ్రప్రదేశ్ క్రీడా మండలి(స్పోర్ట్స్ అథారిటీ) క్రికెట్, ఫీల్డ్ హాకీ, అసోసియేషన్ ఫుట్‌బాల్, స్కేటింగ్, ఒలింపిక్ వెయిట్ లిఫ్టింగ్, చెస్, వాటర్ స్పోర్ట్స్, టెన్నిస్, బ్యాడ్మింటన్, టేబుల్ టెన్నిస్, సైక్లింగ్ మొదలైన వాటిలో మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధిని చేస్తుంది [218]

క్రికెట్ రాష్ట్రంలో అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందిన క్రీడలలో ఒకటి. విశాఖపట్నంలోని ఎసిఎ-విడిసిఎ స్టేడియం (ACA-VDCA Stadium) ఆంధ్రప్రదేశ్ క్రికెట్ జట్టుకు నిలయం. ఈ వేదికలో క్రమం తప్పకుండా అంతర్జాతీయ , దేశీయ మ్యాచ్‌లు జరుగుతాయి.. ఆంధ్ర ప్రదేశ్ నుండి వచ్చిన ప్రసిద్ధ క్రికెటర్లలో భారత మాజీ కెప్టెన్ మహ్మద్ అజారుద్దీన్,, విజయనగరానికి చెందిన మహారాజ్కుమార్, MV నరసింహ రావు, ఎంఎస్కె ప్రసాద్, వివిఎస్ లక్ష్మణ్, తిరుమలశెట్టి సుమన్, అర్షద్ అయూబ్, అంబటి రాయుడు, వెంకటపతి రాజు, శ్రావంతి నాయుడు, యలకా వేణుగోపాల్ రావు, హనుమ విహారి వున్నారు.

కృష్ణ జిల్లాలోని గుడివాడకు చెందిన హంపి కోనేరు భారతీయ చెస్ గ్రాండ్‌మాస్టర్ .

ఒలింపిక్ పతకం సాధించిన తొలి భారతీయ మహిళా కర్ణం మల్లేశ్వరి శ్రీకాకుళం జిల్లాకు చెందినది. ఆమె 2000 సెప్టెంబరు 19న 69 కి.గ్రా. (152 పౌ.) లో 240 కి.గ్రా. (530 పౌ.) ఎత్తి, కాంస్య పతకాన్ని గెలుచుకుంది .[219]

భీమవరానికి చెందిన కృష్ణంరాజు గడిరాజు నాలుగు-సార్లు ప్రపంచ రికార్డ్ గెలుచుకున్నాడు.[220]

పుల్లెల గోపిచంద్ మాజీ భారత బ్యాడ్మింటన్ క్రీడాకారుడు. అతను 2001 లో ఆల్ ఇంగ్లాండ్ ఓపెన్ బ్యాడ్మింటన్ ఛాంపియన్‌షిప్‌ను గెలుచుకున్నాడు. దీనిని ప్రకాష్ పడుకొనే తర్వాత గెలిచిన రెండవ భారతీయుడు అయ్యాడు.[221][222][223]

చెరుకూరి లెనిన్ మలేషియాలోని ఆసియా గ్రాండ్ ప్రిక్స్లో రజత పతకం సాధించిన భారతీయ విలువిద్యాకారుడు, శిక్షకుడు.

ఇవికూడా చూడండి

గమనికలు

  1. Guntur mandal was divided into Guntur East and Guntur West[105]

మూలాలు

  1. "Socio Economical Survey 2017-18" (PDF). Government of Andhra Pradesh. 2018. Archived from the original (PDF) on 2018-08-26. Retrieved 2019-04-08.
  2. 2.0 2.1 "Andhra Pradesh Economy in Brief 2019" (PDF). Official portal of Andhra Pradesh Government. Government of Andhra Pradesh. 2019-02-18. Archived from the original (PDF) on 2019-03-21.
  3. "Andhra Pradesh Budget Analysis 2018–19" (PDF). PRS Legislative Research. 9 March 2018. Retrieved 10 March 2018.
  4. Maitreyi, M. L. Melly (14 December 2017). "No official State song for WTC". The Hindu (in ఇంగ్లీష్). The Hindu Group.
  5. 5.0 5.1 5.2 5.3 "Andhra Pradesh gets new state bird, state flower". Deccan Chronicle (in ఇంగ్లీష్). 31 May 2018.
  6. "Andhra Pradesh | History, Capital, Population, Map, & Points of Interest". Encyclopædia Britannica (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 26 April 2020.
  7. 7.0 7.1 7.2 7.3 "AP at a Glance". Official portal of Andhra Pradesh Government. Retrieved 31 May 2019.[dead link]
  8. "Andhra Pradesh Population (2019/2020)". www.populationu.com. Retrieved 26 April 2020.
  9. "Coastal Length of Indian States". QuickGS.com (in ఇంగ్లీష్). 13 November 2015. Retrieved 26 April 2020.
  10. "List of Governors". AP State Portal. Archived from the original on 27 August 2018. Retrieved 11 December 2020.
  11. "Government of India, Ministry of Home Affairy – Lok Sabha – Starred Question No. *498" (PDF). 21 September 2016. Archived from the original (PDF) on 21 September 2016. Retrieved 26 July 2020.
  12. "The Indian Express - Google News Archive Search". news.google.com. Retrieved 15 July 2020.
  13. by (27 January 2019). "Growth Of Buddhism in Andhra Pradesh". Andhra Pradesh PCS Exam Notes (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 15 July 2020.
  14. Reddy (retd), Capt Lingala Pandu Ranga (25 April 2016). "Kohinoor belongs to Telugus". Deccan Chronicle (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 20 July 2020.
  15. Reddem, Appaji (22 April 2017). "In the quest of yet another Koh-i-noor". The Hindu (in ఇంగ్లీష్). ISSN 0971-751X. Retrieved 27 April 2020.
  16. "Most Crucial facts about Andhra Pradesh (The Rice Bowl of India)". Jagranjosh.com. 6 January 2016. Retrieved 27 April 2020.
  17. "Telugu Language | AP State Portal". 19 June 2015. Archived from the original on 19 June 2015. Retrieved 26 April 2020.
  18. "Press Information Bureau". pib.gov.in. Retrieved 26 April 2020.
  19. Devi, Ragini (1990). Dance Dialects of India (in ఇంగ్లీష్). Motilal Banarsidass Publ. p. 66. ISBN 978-81-208-0674-0.
  20. "APonline - History and Culture-History". 16 July 2012. Archived from the original on 16 July 2012. Retrieved 26 April 2020.
  21. Proceedings of the Andhra Pradesh Oriental Conference: Fourth Session, Nagarjuna University, Guntur, 3rd to 5th March 1984 (in ఇంగ్లీష్). The Conference. 1987.
  22. "Government of AP - History Satavahanas". Archived from the original on 15 June 2020. Retrieved 26 April 2020.
  23. Devi, Ragini (1990). Dance Dialects of India (in ఇంగ్లీష్). Motilal Banarsidass Publ. ISBN 978-81-208-0674-0.
  24. Jammanna, Akepogu; Sudhakar, Pasala (2016). Dalits' Struggle for Social Justice in Andhra Pradesh (1956–2008): From Relays to Vacuum Tubes (in ఇంగ్లీష్). Cambridge Scholars Publishing. p. 156. ISBN 978-1-4438-4496-3. Retrieved 12 July 2017.
  25. "Length of coastline" (PDF). Ministry of Home Affairs. Archived from the original (PDF) on 21 September 2016. Retrieved 26 August 2016.
  26. PTI (28 March 2016). "30% growth in AP tourist arrivals". Business Line. Archived from the original on 30 June 2018. Retrieved 28 January 2017.
  27. "World's Most-Visited Sacred Sites". Travel + Leisure. Archived from the original on 2 February 2017. Retrieved 28 January 2017.
  28. Dance Dialects of India. Ragini Devi. Motilal Bansarsi Dass. 1990. p. 66. ISBN 978-81-208-0674-0. Retrieved 9 June 2014.
  29. "History of Andhra Pradesh". Government of Andhra Pradesh. Associated Press. Archived from the original on 16 July 2012. Retrieved 22 July 2012.
  30. Ancient and medieval history of Andhra Pradesh. P. Raghunadha Rao. Sterling Publishers, 1993. 1993. p. iv. ISBN 9788120714953. Retrieved 9 June 2014.
  31. Sailendra Nath Sen (1999). Ancient Indian History and Civilization. New Age International. pp. 172–176. ISBN 9788122411980. Archived from the original on 23 March 2017. Retrieved 29 January 2017.
  32. Sudhakar Chattopadhyaya (1974). Some Early Dynasties of South India. Motilal Banarsidass. pp. 17–56. ISBN 9788120829411.
  33. Carla M. Sinopoli (2001). "On the edge of empire: form and substance in the Satavahana dynasty". In Susan E. Alcock (ed.). Empires: Perspectives from Archaeology and History. Cambridge University Press. pp. 166–168. ISBN 978-0-521-77020-0.
  34. "Struggle for Andhra State – AP State Portal". Archived from the original on 15 June 2020. Retrieved 20 July 2020.
  35. Maheshwari, R. Uma (31 July 2013). "A State that must fulfil a higher purpose". The Hindu (in ఇంగ్లీష్). ISSN 0971-751X. Retrieved 20 July 2020.
  36. Tiwari, Anshuman; Sengupta, Anindya (10 August 2018). Laxminama: Monks, Merchants, Money and Mantra (in ఇంగ్లీష్). Bloomsbury Publishing. p. 307. ISBN 9789387146808.
  37. Akira Shimada (2012). Early Buddhist Architecture in Context: The Great St?pa at Amar?vat? (ca. 300 BCE – 300 CE). BRILL. pp. 33–40. ISBN 978-90-04-23283-9. Archived from the original on 23 December 2016. Retrieved 14 October 2016. line feed character in |title= at position 105 (help)
  38. Charles Higham (2009). Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations. Infobase Publishing. p. 299. ISBN 978-1-4381-0996-1. Archived from the original on 9 June 2016. Retrieved 6 March 2016.
  39. David M. Knipe (2015). Vedic Voices: Intimate Narratives of a Living Andhra Tradition. Oxford University Press. pp. 8–9. ISBN 978-0-19-026673-8. Archived from the original on 9 April 2017. Retrieved 14 October 2016.
  40. Subramanian, K. R. (1989). Buddhist Remains in Andhra and the History of Andhra Between 225 and 610 A.D. (in ఇంగ్లీష్). Asian Educational Services. ISBN 9788120604445.
  41. Ancient and medieval history of Andhra Pradesh. P. Raghunadha Rao. Sterling Publishers, 1993. 1993. p. 68. ISBN 9788120714953. Retrieved 9 June 2014.
  42. "History outline of Andhra Pradesh" (PDF). Board of Intermediate Education, Government of Andhra Pradesh. Archived (PDF) from the original on 13 July 2017. Retrieved 4 May 2017.
  43. Sen, Sailendra Nath (1 January 1999). Ancient Indian History and civilization By S. N. Sen. ISBN 9788122411980.
  44. "About Eastern Chalukyas – Official AP State Government Portal – AP State Portal". Archived from the original on 17 June 2016. Retrieved 27 May 2016.
  45. "Age of Telugu language". The Hindu. 20 December 2007. Archived from the original on 3 September 2015. Retrieved 31 July 2013.
  46. Salomon, Richard (1998). Indian epigraphy : a guide to the study of inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan languages (1. publ. ed.). New York: Oxford University Press. p. 106. ISBN 978-0-19-509984-3.
  47. Saravanan, V. Hari (2014). Gods, Heroes and their Story Tellers: Intangible cultural heritage of South India (in ఇంగ్లీష్). Notion Press. p. 194. ISBN 9789384391492.
  48. "Imperial Gazetteer of India, v. 15 1931". Kondaveedu. Digital South Asia Library. p. 393. Archived from the original on 13 June 2010. Retrieved 20 October 2009.
  49. Sewell, Robert (1884). Lists of inscriptions, and sketch of the dynasties of Southern India, Archaeological Survey of India. Kondaveedu Reddy Chiefs…. E. Keys at the Government Press. pp. 187–188. Retrieved 21 October 2009.
  50. "Kondaveedu fort likely to get UNESCO heritage status". Archived from the original on 18 February 2017. Retrieved 17 February 2017.
  51. By James Mansel Longworth page 204
  52. edited by J C morris page 261
  53. Historians such as P. B. Desai (History of Vijayanagar Empire, 1936), Henry Heras (The Aravidu Dynasty of Vijayanagara, 1927), B. A. Saletore (Social and Political Life in the Vijayanagara Empire, 1930), G.S. Gai (Archaeological Survey of India), William Coelho (The Hoysala Vamsa, 1955) and Kamath (Kamath 2001, pp. 157–160)
  54. "Andhra Pradesh eyes Unesco tag for its heritage sites". 15 April 2017. Archived from the original on 4 December 2017. Retrieved 4 December 2017.
  55. Gopal, B. Madhu; Gopal, B. Madhu (20 March 2017). "Move to get world heritage status for Sankaram". The Hindu.
  56. "The Lepakshi heritage". Business Line.
  57. Voice, Amaravati. "Lepakshi May Get World Heritage Status". amaravativoice.com. Archived from the original on 4 December 2017. Retrieved 4 December 2017.
  58. Sewell, Robert; Nunes, Fernão; Paes, Domingos (1900). "Origin of the Empire (A.D. 1336)". A Forgotten Empire (Vijayanagar): A contribution to the history of India (in ఇంగ్లీష్). S. Sonnenschein & co ., ltd.
  59. Richards, J. F. (1975). "The Hyderabad Karnatik, 1687–1707". Modern Asian Studies. 9 (2): 241–260. doi:10.1017/S0026749X00004996.
  60. "Tributes paid to Telangana martyrs". The Hindu. Chennai, India. 18 September 2005. Archived from the original on 3 December 2014. Retrieved 14 July 2015.
  61. "HYDERABAD: The Holdout". Time. 30 August 1948. Archived from the original on 22 May 2010. Retrieved 20 May 2010.
  62. "Post-Independence Era, then and now". aponline.gov.in. Archived from the original on 20 December 2013. Retrieved 3 August 2013.
  63. "Know Hyderabad: History". Pan India Network. 2010. Archived from the original on 21 September 2010. Retrieved 5 October 2010.
  64. "The Hindu, November 25, 2012". Chennai, India. 25 November 2012. Archived from the original on 20 December 2013. Retrieved 20 December 2013.
  65. "The Hindu, on the election and Presidency". Chennai, India. 15 June 2012. Archived from the original on 15 October 2015. Retrieved 20 December 2013.
  66. "Length of time as Chief Minister". Archived from the original on 10 September 2014. Retrieved 20 December 2013.
  67. "ముగిసిన కేబినెట్, తెలంగాణ నోట్‌కు ఆమోదం". వన్ ఇండియా. Sep 3, 2013. Archived from the original on 2018-03-21. Retrieved 2014-01-31.
  68. "12లోగా అసెంబ్లీకి బిల్లు: కిరణ్ పావులు, 'టి' వ్యుహాలు". వన్ ఇండియా. 2013-12-06. Retrieved 2020-08-03.
  69. "తెలంగాణ బిల్లుకు రాజ్యసభ ఆమోదం.29వ రాష్ట్రంగా..." వెబ్ దునియా. 2014-02-20. Archived from the original on 2014-03-03. Retrieved 2014-02-24.
  70. "The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014" (PDF). India Code Legislative Department. Ministry of Law and Justice. 1 March 2014. p. 2. Archived from the original (PDF) on 24 September 2015. Retrieved 14 July 2015.
  71. "రాష్ట్రపతి పాలనపై ప్రజలకు గవర్నర్: కిరణ్ నిర్ణయాలపై..." వన్ ఇండియా. 2014-03-02. Archived from the original on 2016-03-14. Retrieved 2014-03-06.
  72. "Telangana state formation gazette". The New Indian Express. Archived from the original on 6 July 2014. Retrieved 14 May 2014.
  73. "Telangana state formation gazette". The New Indian Express. Archived from the original on 6 July 2014. Retrieved 14 May 2014.
  74. "Supreme court refers Telangana petitions to constitution bench". NDTV. Archived from the original on 29 November 2014. Retrieved 17 February 2016.
  75. "Andhra Pradesh Fact File" (PDF). Official portal of Andhra Pradesh Government. AP state portal. p. 2. Archived from the original (PDF) on 3 June 2016. Retrieved 1 July 2014.
  76. "Kadapa or Cuddapah basin". Directorate General of Hydrocarbons. Archived from the original on 6 June 2014. Retrieved 6 June 2014.
  77. "Cuddapah Basin | NDR – National Data Repository India".
  78. ఎస్.వి., నరసయ్య (1953). ఆంధ్ర ప్రజలు-సిరిసంపదలు. Retrieved 2018-05-14.
  79. "Forests in AP facts". AP Forest department. Archived from the original on 7 May 2015. Retrieved 6 June 2014.
  80. 81.0 81.1 "Natural vegetation and wildlife". AP Forest Department. Archived from the original on 4 July 2014. Retrieved 6 June 2014.
  81. "The List of Wetlands of International Importance" (PDF). The Ramsar Convention on Wetlands. The Secretariat of the Convention on Wetlands (Ramsar, Iran, 1971). p. 20. Archived (PDF) from the original on 30 May 2012. Retrieved 5 June 2014.
  82. Suvarnaraju. "ఆంధ్రప్రదేశ్:రాష్ట్ర చిహ్నాలు ఖరారు...ఉత్తర్వులు జారీ". oneindia. Archived from the original on 2019-02-10. Retrieved 2018-06-12.
  83. Ganguly, Nivedita (17 September 2014). "Lambasingi set to become tourist hotspot". The Hindu. Visakhapatnam. Archived from the original on 3 September 2015. Retrieved 26 November 2014.
  84. "Lambasingi records 2º c". Deccan Chronicle. Visakhapatnam. 16 December 2013. Archived from the original on 13 July 2015. Retrieved 26 November 2014.
  85. "Literacy rate dismal in Telangana". The Hindu. 5 February 2016. Archived from the original on 22 August 2017. Retrieved 25 October 2017.
  86. "INDIA AT A GLANCE : CENSUS 2011". The Registrar General & Census Commissioner, India. Archived from the original on 22 September 2014. Retrieved 9 August 2014.
  87. "Human Development Report 2007" (PDF). APonline.gov.in. Archived from the original (PDF) on 19 September 2010. Retrieved 15 August 2010.
  88. "Language – India, States and Union Territories" (PDF). Census of India 2011. Office of the Registrar General. pp. 13–14. Archived (PDF) from the original on 14 November 2018. Retrieved 29 September 2018.
  89. "Telugu Language". AP State Portal. Government of India. Archived from the original on 19 June 2015. Retrieved 19 June 2015.
  90. "Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010)" (PDF). Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India. pp. 122–126. Archived from the original (PDF) on 13 May 2012. Retrieved 16 February 2012.
  91. "Classical Language". Press Information Bureau. Archived from the original on 19 August 2014. Retrieved 9 June 2014.
  92. "Andhra Pradesh | History, Capital, Population, Map, & Points of Interest". Encyclopedia Britannica (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 7 April 2020.
  93. "Census of India – Religious Composition". Government of India, Ministry of Home Affairs. Archived from the original on 13 September 2015. Retrieved 27 August 2015.
  94. "Sri Potuluri Veera Brahmendra Swami". Mihira.com. Archived from the original on 20 November 2008. Retrieved 29 November 2008.
  95. Davidson, Ronald. Tibetan Renaissance. Columbia 2005, pp. 29.
  96. Padma, Sree. Barber, Anthony W. Buddhism in the Krishna River Valley of Andhra. SUNY Press 2008, pg. 2.
  97. Padma, Sree. Barber, Anthony W. Buddhism in the Krishna River Valley of Andhra. SUNY Press 2008, p.1
  98. Peter Harvey (2013), An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices, Cambridge University Press, p.108
  99. Warder, A. K. Indian Buddhism. 2000. p. 313
  100. Guang Xing. The Concept of the Buddha: Its Evolution from Early Buddhism to the Trikaya Theory. 2004. pp. 65–66
  101. Williams, Paul. Buddhist Thought. Routledge, 2000, pages 131.
  102. Williams, Paul. Mahayana Buddhism: The Doctrinal Foundations 2nd edition. Routledge, 2009, pg. 47.
  103. "Part-I State Administrative Divisions 2001–2011" (PDF). Census of India. p. 6. Archived (PDF) from the original on 22 January 2015. Retrieved 18 January 2015.
  104. India, The Hans (31 March 2018). "Guntur urban divided into east, East mandals". thehansindia.com. Guntur. Retrieved 26 April 2019.
  105. "Administrative and Geographical Profile" (PDF). msmehyd.ap.nic.in. Archived from the original (PDF) on 11 September 2016. Retrieved 3 September 2016.
  106. "Andhra Pradesh Legislative Assembly". Archived from the original on 1 April 2005.
  107. "DELIMITATION OF PARLIAMENTARY AND ASSEMBLY CONSTITUENCIES ORDER, 2008" (PDF). Election Commission of India. pp. 16–28. Archived (PDF) from the original on 5 October 2010. Retrieved 11 October 2014.
  108. "CBN to be sworn as CM of Andhra on June 8th". Deccan-Journal. Archived from the original on 14 July 2014. Retrieved 2 June 2014.
  109. "విభజన సమస్యలపై మళ్లీ భేటీ !". సాక్షి. 2018-04-29. Archived from the original on 2018-05-18.
  110. "3రాజధానులే". ఈనాడు. Retrieved 2020-08-01.
  111. "14 వరకు ఎక్కడివక్కడే". ఈనాడు. 2020-08-05. Retrieved 2020-08-05.
  112. "AP Online Portal". 2001-12-18. Archived from the original on 2001-12-18. 2021 నాటికి , ap.gov.in కు దారిమార్పు
  113. "myAP: ONE PORTAL for all Government SERVICES (AP)". e-pragati. Retrieved 2021-01-24.
  114. "AP Economy in Brief 2017" (PDF). Directorate of Economics & Statistics, Government of Andhra Pradesh. 2017. p. 15. Archived from the original (PDF) on 2019-07-21. Retrieved 2019-07-21.
  115. "Ease of doing business India states ranking". Centre for civil society. 2015-09-01. Retrieved 2020-08-01.
  116. Reporter, Staff (2018-07-11). "A.P. tops in 'Ease of Doing Business'". The Hindu (in ఇంగ్లీష్). ISSN 0971-751X. Archived from the original on 2020-06-13. Retrieved 2020-06-13.
  117. "India's Richest". Forbes. 29 September 2010. Archived from the original on 22 October 2013. Retrieved 31 January 2014.
  118. Appaji Reddem. "Rice bowl of India". The Hindu. Archived from the original on 30 August 2014. Retrieved 7 June 2014.
  119. India Today. ABC-CLIO. 30 September 2011. p. 36. ISBN 978-0-313-37462-3. Retrieved 15 November 2014.
  120. "United AP stood second in agri exports". The Hindu. Vijayawada. 17 January 2016. Archived from the original on 17 January 2016. Retrieved 17 January 2016.
  121. "Irrigation Projects". Press Information Bureau. Ministry of Water Resources. Archived from the original on 14 July 2014. Retrieved 9 June 2014.
  122. "Socio Economic Survey 2013–2014" (PDF). AP State Portal. Government of Andhra Pradesh. p. 3. Archived from the original (PDF) on 3 April 2015. Retrieved 27 June 2015.
  123. Mohanty, Muktikanta (2010). Macmillan's General Knowledge Manual 2010. Macmillan. p. 72. ISBN 978-0-230-32874-7. Retrieved 15 November 2014.
  124. Special Correspondent (16 January 2013). "AP top producer of shrimp: MPEDA". The Hindu. Archived from the original on 28 February 2013. Retrieved 9 June 2014.
  125. "Vannamei Hatcheries". Coastal Aquaculture Authority. Archived from the original on 3 June 2014. Retrieved 16 July 2014.
  126. "The $ Billion Andhra Shrimp exports". viscan.in. Archived from the original on 14 July 2014. Retrieved 9 June 2014.
  127. "AP Fiber Grid Vision". apsfl.in. Archived from the original on 31 October 2018. Retrieved 31 October 2018.
  128. "Firms in sricity". Sricity.in. Archived from the original on 9 May 2015. Retrieved 14 May 2015.
  129. V Rishi Kumar (3 April 2015). "PepsiCo inaugurates new facility at Sri City". Business Line. Hyderabad. Archived from the original on 13 July 2015. Retrieved 14 May 2015.
  130. "IT/ITES revenues". The Times of India. Archived from the original on 23 April 2014. Retrieved 6 June 2014.
  131. 132.0 132.1 "Industrial & Fertilizer minerals" (PDF). Geological Survey of India portal. CGPB Committee-IV. pp. 17–44. Archived from the original (PDF) on 16 October 2013. Retrieved 9 June 2014.
  132. "Krishna Godavari Basin: Oil & Gas Resource". kgbasin.in. Archived from the original on 19 June 2014. Retrieved 7 June 2014.
  133. "ONGC hydrates discovery may be 4 times bigger than RIL's gas find". Archived from the original on 1 July 2016. Retrieved 7 September 2016.
  134. "APGENGO overview". APGENCO. Archived from the original on 12 August 2014. Retrieved 19 June 2014.
  135. "Davos Visit will Boost Andhra Pradesh's Image, Says Naidu". The New Indian Express. Vijayawada. 26 January 2016. Archived from the original on 13 February 2016. Retrieved 21 February 2016.
  136. "Interactive map showing the feasible locations of PHES projects in Andhra Pradesh state". Archived from the original on 3 జూన్ 2020. Retrieved 1 June 2020. Check date values in: |archive-date= (help)
  137. "Elon Musk Should Build Pumped Hydro With Tesla Energy, The Boring Co., & Coal Miners". Retrieved 1 June 2020.
  138. "Salient features of A.P.TransCo / A.P.GenCo / DisComs" (PDF). Archived (PDF) from the original on 4 May 2016. Retrieved 17 April 2016.
  139. Varma, P. Sujatha. "Andhra Pradesh has a very rich culture, heritage". The Hindu. Retrieved 5 June 2017.
  140. Rao, G.V.R. Subba. "6,117 Kuchipudi dancers put A.P. in Guinness book". The Hindu. Archived from the original on 26 December 2016. Retrieved 18 April 2017.
  141. చిన సత్యం, వెంపటి (1987-09-09). "కూచిపూడి నృత్యం - ఆవిర్భావ వికాసం వివరాలు". పేరిణి ఇంటర్నేషనల్. Retrieved 1 January 2015.
  142. "నాట్యకళా చరిత్ర పరిశోధకుడు నటరాజ రామకృష్ణ". నవతెలంగాణ. June 13, 2020. Retrieved 1 January 2015.
  143. "Banaganapalle mangoes finally get GI tag". deccanchronicle.com/. 4 May 2017. Archived from the original on 5 May 2017. Retrieved 13 May 2017.
  144. Naidu, T. Appala. "Bandar laddu gets GI tag". The Hindu. Retrieved 13 May 2017.
  145. "State Wise Registration Details of G.I Applications (15th September, 2003 – Till Date)" (PDF). Geographical Indication Registry. p. 1. Archived (PDF) from the original on 18 September 2017. Retrieved 5 May 2017.
  146. "Kalamkari: Craft of the matter". mid-day. 24 August 2015. Archived from the original on 31 January 2016. Retrieved 26 January 2016.
  147. "Durgi Stone Craft". Cesdeva. Archived from the original on 4 December 2013. Retrieved 20 December 2013.
  148. "Etikoppaka Vizag". Andhra Pradesh Tourism. Archived from the original on 28 November 2016. Retrieved 11 March 2016.
  149. Sarma, Rani (20 December 2015). "The lac industry of Etikoppaka – An art form to cherish". The Times of India. Archived from the original on 25 December 2015. Retrieved 11 March 2016.
  150. "Archaeological Museum, Amaravati – Archaeological Survey of India". Asi.nic.in. Archived from the original on 29 September 2011. Retrieved 19 August 2010.
  151. Gopavaram, Padmapriya; Subrahmanyam, Korada (2011). "1". A Comparative Study of Andhrasabdachintamani And Balavyakaranam. Hyderabad: University of Hyderabad.
  152. "Telugu Literature". Archived from the original on 8 April 2014. Retrieved 8 April 2014.
  153. http://www.davp.nic.in/Upload/(S(pyatp4ydvoojmwmj340xys55))/davp_empanel_status.aspx
  154. "Office of Registrar of Newspapers for India". rni.nic.in. Retrieved 11 December 2020.
  155. Manorma Sharma (2007). Musical Heritage of India. APH. pp. 19–32. ISBN 978-81-313-0046-6.
  156. Thoomati Donappa. Telugu Harikatha Sarvasvam. OCLC 13505520.
  157. "Burrakatha loses sheen sans patronage". The Times of India. 14 January 2013. Archived from the original on 2 April 2015. Retrieved 2 September 2013.
  158. "Nandi Natakotsavam Awards". India Scanner. 8 October 2010. Archived from the original on 17 March 2012. Retrieved 13 October 2012.
  159. 20th Century Telugu Luminaries, Potti Sriramulu Telugu University, Hyderabad, 2005
  160. Narasimham, M. L. (7 November 2010). "SATI SAVITHRI (1933)". The Hindu. Archived from the original on 13 November 2010. Retrieved 8 July 2011.
  161. Bhagwan Das Garg (1996). So many cinemas: the motion picture in India. Eminence Designs. p. 86. ISBN 978-81-900602-1-9. Archived from the original on 21 May 2016. Retrieved 17 February 2017.
  162. "The Telugu film industry". Preethi's Web. 28 January 2008. Archived from the original on 15 July 2014. Retrieved 6 June 2014.
  163. Ramakrishnan, Sathyalaya (11 September 2010). "Prestigious 'Phalke" award conferred to Veteran Film producer D Rama Naidu". Asian Tribune. Archived from the original on 23 May 2012. Retrieved 8 October 2011.
  164. "Tollywood loses to Bollywood on numbers". The Times of India. 2 October 2010. Archived from the original on 13 July 2015. Retrieved 31 January 2014.
  165. "Telugu film industry enters new era". Business Line. 6 November 2007. Archived from the original on 3 February 2014. Retrieved 31 January 2014.
  166. "Largest film studio". Guinnessworldrecords.com. Archived from the original on 19 January 2014. Retrieved 31 January 2014.
  167. "Andhra Pradesh to develop beach front locations". The Times of India. Archived from the original on 13 December 2016. Retrieved 13 May 2017.
  168. Bhattacharjee, Sumit. "Natural world heritage status for Borra Caves sought". The Hindu. Archived from the original on 16 January 2017. Retrieved 13 May 2017.
  169. "- WELCOME TO GUNTUR DISTRICT OFFICIAL WEBSITE -". Archived from the original on 27 June 2016. Retrieved 31 May 2016.
  170. "Film tourism to boost Kurnool economy". deccanchronicle.com/. 3 February 2017. Archived from the original on 13 March 2017. Retrieved 13 May 2017.
  171. "Tourist destinations in AP". Andhra Pradesh Tourism Department. Archived from the original on 6 August 2010. Retrieved 5 June 2014.
  172. "The Templenet Encyclopedia – Temples of Andhra Pradesh". Archived from the original on 9 May 2008. Retrieved 26 February 2009.
  173. "4000-km Andhra Pradesh highways to be maintained by private companies". The New Indian Express. Vijayawada. 6 May 2018. Archived from the original on 26 April 2019. Retrieved 26 April 2019.
  174. "citi-Charter". Apsrtc.gov.in. Archived from the original on 17 September 2010. Retrieved 19 August 2010.
  175. "New 'AP 39' code to register vehicles in Andhra Pradesh launched". The New Indian Express. Vijayawada. 31 January 2019. Retrieved 9 June 2019.
  176. "AP Budget 2018–19 Highlights – Sakshi". Archived from the original on 8 March 2018. Retrieved 28 February 2018.
  177. "Statewise Length of Railway Lines and Survey For New Railway Lines". pib.nic.in. Archived from the original on 5 January 2018. Retrieved 4 January 2018.
  178. "Infrastructure – Connectivity – Rail". apedb.gov.in. Andhra Pradesh Economic Development Board. Archived from the original on 29 June 2018. Retrieved 30 June 2018.
  179. "Need for speed: Railway board looks at two more Bullet Train Corridors". TOI. 25 July 2017. Archived from the original on 16 September 2017.
  180. "Diamond Quadrilateral". Press information bureau. 2016-08-12. Archived from the original on 12 June 2017.
  181. "Vijayawada airport to go International". TOI. 17 December 2019. Archived from the original on 11 January 2018. Retrieved 10 January 2018.
  182. "Airports" (PDF). AP State Portal. Archived from the original (PDF) on 23 September 2015. Retrieved 23 June 2014.
  183. "డిపార్ట్మెంట్ ఆఫ్ లాండ్ రిసోర్సెస్ వారి పరిశోధన" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2013-03-21.
  184. "Vizag port info". Port of Visakhapatnam. Archived from the original on 11 November 2012. Retrieved 9 June 2014.
  185. "Capacity of port". gangavaram.com. Gangavaram port. Archived from the original on 21 February 2014. Retrieved 9 June 2014.
  186. "Andhra Pradesh: Opening up ports". Andhra Pradesh Department of Ports. Archived from the original on 29 September 2014. Retrieved 2 March 2014.
  187. "Andhra Pradesh To Become First Indian State To Get Hyperloop; Signs MOU With Hyperloop Transportation Technologies". inc42.com. 7 September 2017. Archived from the original on 10 September 2017. Retrieved 10 September 2017.
  188. "Department of School Education Portal". Govt. of AP. Archived from the original on 2019-03-22. Retrieved 2019-03-21.
  189. "School Education Department" (PDF). Rashtriya Madhyamik Shiksha Abhiyan. Hyderabad: School Education Department, Government of Andhra Pradesh. 26 March 2015. Archived from the original (PDF) on 19 March 2016. Retrieved 6 June 2019.
  190. "The Department of School Education – Official AP State Government Portal". ap.gov.in. Archived from the original on 13 April 2017. Retrieved 7 November 2016.
  191. Nagaraju, M.T.V (2004). Study Habits of Secondary School Students. Discovery Publishing House. p. 75. ISBN 978-81-7141-893-0. Retrieved 14 March 2016.
  192. "Constitution of Working Groups" (PDF). Commissioner and Director of School Education. Archived from the original (PDF) on 21 October 2016. Retrieved 7 November 2016.
  193. "Student Information Day Wise Status Report". Commissionerate of School Education. Archived from the original on 6 June 2019. Retrieved 6 June 2019.
  194. "School Information". Commissionerate of School Education. Archived from the original on 6 June 2019. Retrieved 6 June 2019.
  195. Sharma, Sanjay (14 May 2019). "AP 10th Results 2019: Andhra Pradesh Board SSC results declared @ bseap.org, girls outshine boys". The Times of India. Archived from the original on 15 May 2019. Retrieved 6 June 2019.
  196. Team, BS Web (14 May 2019). "AP SSC Result 2019 declared on manabadi.com, bseap.org; 94.88% pass". Business Standard India. Archived from the original on 6 June 2019. Retrieved 6 June 2019.
  197. "Statistics of SSC 2015 Results". Board of Secondary Education Andhra Pradesh. Archived from the original on 7 November 2016. Retrieved 8 November 2016.
  198. "Andhra Pradesh Board of Intermediate education website". Govt. of AP. Archived from the original on 2018-11-22. Retrieved 2020-08-01.
  199. "The Department of Higher Education – Andhra Pradesh Portal". ap.gov.in. Archived from the original on 18 April 2017. Retrieved 2 May 2017.
  200. "Department of Technical Education website". Govt. of AP. Retrieved 2020-08-01.
  201. "Andhra Pradesh State council for higher education website". Archived from the original on 2010-06-19. Retrieved 2010-04-03.
  202. Tutika, Kiranmai (19 October 2016). "VIT at Amaravati". The Hans India. Archived from the original on 16 January 2017. Retrieved 13 May 2017.
  203. Sarma, Ch. R. S (13 April 2017). "National status for Indian Institute of Petroleum and Energy hailed". Business Line. Retrieved 13 May 2017.
  204. "Rajiv Gandhi University of Knowledge Technologies". Rgukt.in. Archived from the original on 7 October 2011. Retrieved 8 October 2011.
  205. "Deemed University". University Grants Commission. Archived from the original on 9 May 2017. Retrieved 13 May 2017.
  206. "State University". University Grants Commissiom. Archived from the original on 12 May 2017. Retrieved 13 May 2017.
  207. Correspondent, Special. "Old-timers recollect glorious days of AU". The Hindu. Retrieved 2 May 2017.
  208. "Statistical Profile of Universities in Andhra Pradesh" (PDF). Andhra Pradesh State Council of Higher Education. Archived (PDF) from the original on 22 December 2017. Retrieved 13 May 2017.
  209. "National Institute of Oceanography(NIO) – HOME". Archived from the original on 13 August 2016. Retrieved 16 August 2016.
  210. "NARL". National Atmospheric Research Laboratory. Archived from the original on 6 June 2014. Retrieved 5 June 2014.
  211. "IISER Tirupati". IISER Tirupati. Archived from the original on 14 February 2016. Retrieved 2 February 2016.
  212. "CTRI Rajahmundry". Archived from the original on 28 April 2016.
  213. "IIOPR". Archived from the original on 28 April 2016.
  214. "ccrh". Archived from the original on 4 May 2016.
  215. "SHAR". Archived from the original on 27 September 2013. Retrieved 15 May 2014.
  216. "Chandrayaan 1". Archived from the original on 8 February 2014. Retrieved 15 May 2014.
  217. "Sports Authority of Andhra Pradesh". SAAP. Archived from the original on 4 April 2014. Retrieved 5 April 2014.
  218. "Karnam Malleswari at Olympics". The Times of India. n.d. Archived from the original on 30 July 2014. Retrieved 29 June 2014.
  219. "He can solve Rubik's Cube underwater". The Times of India. Archived from the original on 13 December 2017. Retrieved 25 December 2017.
  220. "Pulella Gopichand". mapsofindia.com. Archived from the original on 13 February 2009. Retrieved 7 February 2010.
  221. "P Gopichand". The Times of India. 11 December 2002. Archived from the original on 21 August 2009. Retrieved 7 February 2010.
  222. "Pullela Gopichand – The Founder". Gopichand Badminton Academy. Archived from the original on 24 February 2010. Retrieved 7 February 2010.

బయటి లింకులు