"హైదర్ అలీ" కూర్పుల మధ్య తేడాలు

110 bytes added ,  2 సంవత్సరాల క్రితం
సవరణ సారాంశం లేదు
చి (మాతృభాష ఉచ్ఛారణ చాలు)
| Religion = [[ఇస్లాం]]
}}
హైదర్ ఆలీ ([[ఉర్దూ]]: سلطان حيدر علی خان) హైదర్ ఆలీ, సి 1720-17821720–1782 డిసెంబరు 7, ఇస్లామిక్ కేలండర్ ప్రకారం 2 [[ముహర్రం]] 1197) దక్షిణాదిన ఉన్న [[మైసూర్ రాజ్యం]] యొక్క వాస్తవ పాలకుడు. అతడి అసలు పేరు హైదర్ నాయక్. [[సైనికుడు|సైనిక]] విజయాలతో ప్రత్యేకతను చాటుకొని ఆనాటి మైసూరు పాలకుల దృష్టిని ఆకర్షించగలిగాడు. రెండవ కృష్ణరాజ వొడయారుకు దళవాయి (సర్వ సైన్యాధిపతి) గా ఎదగడం ద్వారా ఆయన రాజు, [[మైసూరు]] ప్రభుత్వంపై పెత్తన్నాన్ని సాధించి క్రమక్రమంగా అన్ని రకాల అధికారాలపై అదుపు సాధించాడు. అతను తన రాజ్యం యొక్క సరిహద్దులను [[మరాఠా సామ్రాజ్యం]] మరియు [[నిజాం]] [[హైదరాబాదు జిల్లా|హైదరాబాదు]] వద్ద వరకు విస్తరించాడు. హైదర్ ఆలీ బ్రిటిషు ఈస్టిండియా కంపెనీ సైనిక విస్తరణనను సమర్థవంతంగా అడ్డుకున్న కొద్దిపాటి స్థానిక పాలకులలో ఒకడు. రెండు ఆంగ్ల-మైసూరు యుద్ధాలలో ఆయన బ్రిటిషు స్థావరమైన [[మద్రాసు]]కు అతి సమీపానికి రాగలిగాడు. అతను సుల్తాన్ హైదర్ ఆలీ ఖాన్, హైదర్ ఆలీ సాహిబ్ లాంటి అనేక గౌరవబిరుదాలను అందుకున్నాడు.
 
హైదర్ ఆలీ పాలన తన పొరుగువారితో తరుచుగా జరిగే యుధ్ధాలతోను మరియు తన రాజ్యం లోపల జరిగే తిరుగుబాటులతోను కూడిఉంది. ఇది ఆ కాలంలో అసాధారణమైన విషయమేమీ కాదు. నిజానికి అప్పుడు భారత ఉపఖండంలో ఎక్కువభాగం సంక్షోభంలో ఉంది. [[మరాఠా సామ్రాజ్యం|మరాఠా సమాఖ్య]] [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్ సామ్రాజాని]]కి చెందిన అధికారులతో పోరాడుతున్నది. అతను ఒక మంచి తెలివి గల నేత. తను పాలన చేపట్టినప్పుటి కంటే పెద్ద రాజ్యాన్ని తన కుమారుడు టిప్పు సుల్తానుకు వదిలివెళ్ళాడు. అతను తన సైన్యాన్ని [[ఐరోపా]] సైన్యపు పధ్ధతులలో వ్యవస్థీకరించాడు. [[రాకెట్]] ఆర్టిలరీని సైనికంగా వినియోగించడాన్ని అభివృధ్ధిచేసాడు, అతను ఇద్దరు భార్యలు, మరియు ముగ్గురు పిల్లలు ఉన్నారు.
==ప్రారంభ జీవితం==
[[File:Kolar mausoleum1794.jpg|200px|thumb|[[కోలారు]] నగరంలో తన తండ్రి ఫతే ముహమ్మద్‌తో సహా హైదర్ ఆలీ యొక్క పూర్వీకుల యొక్క సమాధులు]]
హైదర్ నాయక్ ఎప్పుడు పుట్టినది కచ్చితంగా తెలియదు. కానీ వివిధ చారిత్రక ఆధారాలను అనుసరించి 1717 - 17221717–1722 మధ్య జన్మించాడు అని తెలుస్తుంది.<ref name=B13>Bowring, p. 13</ref> అతని పూర్వీకుల గురించి చాలా వాదనలు ఉన్నాయి. కొన్ని ఆధారాలు అతని తాత [[పర్షియా]] నుంచి వలసవచ్చిన [[ముస్లిం]] సంతతికి చెందినవాడని చెబుతున్నాయి.<ref name=B12/> మరి కొన్ని ఆధారాలు అతని పూర్వీకులు నేటి [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]] ప్రాంతానికి చెందినవారని చెబుతున్నాయి..<ref name=B12>Bowring, p. 12</ref> మరో ఆధారం ప్రకారం, హైదర్ తనను తాను స్వయంగా [[ముహమ్మద్]] ప్రవక్త యొక్క తెగ అయిన [[అరబ్బీ|అరబ్]] ఖురేష్ తెగ సంతతిగా పేర్కొన్నట్లుగా ఆయన ఆస్థానంలో పనిచేసిన ఒక ఫ్రెంచ్ సైనిక అధికారి వ్రాసినట్లు తెలుస్తుంది.<ref>de la Tour, p. 34</ref> అతని తండ్రి ఫతేమహమ్మద్ [[కోలార్]]లో జన్మించాడు. [[కర్ణాటక]] నవాబు యొక్క సైన్యంలో వెదురు [[రాకెట్ |రాకెట్ ఆర్టిలరీ]]లో 50 మందికి అధిపతిగా పనిచేశాడు (ప్రధానంగా సంజ్ఞలు చేయటం కోసం ఉపయోగించేవారు). తరువాత ఫతే ముహమ్మద్ [[మైసూర్ రాజ్యం|మైసూరు]]ను పాలించే వొడయారుల సేవలో చేరి శక్తివంతమైన సైన్యాధిపతి స్థాయికి ఎదిగాడు. వొడయారులు ఆయన సేవకు మెచ్చి బుధికోట [[జాగీరు]]<nowiki/>ను ప్రదానం చేశారు. అక్కడ అతను నాయక్ పనిచేశాడు<ref name=B13/>.
 
 
 
హైదర్ ఆలీ బుధికోటలో జన్మించాడు. అతను ఫతే ముహమ్మద్ యొక్క ఐదవ సంతానం మరియు అతని మూడవ భార్య వలన కలిగిన రెండవ సంతానం.<ref name=B13/> హైదర్ బాల్యజీవితం గురించి పెద్దగా తెలియదు. అతని తండ్రి పోరాటంలో మరణించిన తరువాత, తన సోదరుడు సాబాజ్ తో పాటు సైనిక సేవలో చేరాడు.<ref>Rao Punganuri, p. 1</ref> ఆర్కాట్ పాలకుల కింద అనేక సంవత్సరాలు పనిచేసి తరువాత వారు హైదర్ ఆలీ అంకుల్ పనిచేసిన [[శ్రీరంగపట్నం|శ్రీరంగపట్నానికి]] చేరారు. అతను వారిని కృష్ణరాజ వొడయారు యొక్క దళవాయి అయిన దేవరాజు, ఆయన సోదరుడు నంజరాజుకు పరిచయం చేశాడు.<ref>Brittlebank, p. 18</ref> సోదరులకు మైసూరు సైన్యంలో ఉద్యోగం ఇచ్చారు. హైదర్ షాబాజ్ కింద పనిచేశాడు అతను 100 మంది అశ్వకులు మరియు 2,000మంది గల పదాతి దళానికి నాయకత్వం వహించాడు.<ref name=Rao2>Rao Punganuri, p. 2</ref>
==అధికారంలోకి రావటం==
[[File:HyderAliDominions1780max.jpg|200px|thumb|1780 లో హైదర్ ఆలీ పరిపాలించిన మైసూర్ రాజ్యం]]
1748 లో హైదరాబాదును సుదీర్ఘకాలం పాటు పాలించిన మొదటి [[నిజాం]] కమరుద్దీన్ ఖాన్ మరణించాడు. అతని తరువాత సింహాసనం కోసం అసఫ్‌ఝా కొడుకు నాసిర్ జంగ్, అయన కజిన్ ముజాఫర్ జంగ్ మధ్య పోరుతో, రెండవ కర్ణాటక యుధ్ధం మొదలైంది. రెండు వైపులా ఇతర స్థానిక నాయకులు పక్షాలు వహించి మద్దతుతెలిపారు. దీనిలో ఫ్రెంచ్ మరియు బ్రిటిష్ బలగాలు కూడా పాల్గొన్నాయి. దేవరాజు అతని సోదరునికి మరిన్ని సైనిక అధికారాల్ని సంక్రమింపచేశాడు. 1749లో నంజరాజు నాసిర్ జంగుకు మద్దతుగా మైసూరు సైన్యాన్ని మోహరించాడు. మైసూరు సైన్యం దేవనహళ్ళి చేరుకుని, అక్కడ ముజాఫర్ జంగ్ యొక్క దళాల ఆధీనంలో ఉన్న [[దేవనహళ్ళి]] కోట ముట్టడిలో పాల్గొన్నది. ముట్టడికి ఫ్రెంచి సైనికాధికారి [[మార్కీస్ దే బుస్సీ]] [[నాయకత్వం]] వహించాడు.<ref>Bowring, p. 23</ref> విజయవంతమైన ఎనిమిది నెలల ముట్టడి సమయంలో, నాయక్ సోదరులు తమ సామర్థ్యాన్ని నిరుపించుకున్నారు. దీనికి ప్రతిఫలంగా వారికి మరింత పెద్ద హోదాలు లభించాయి.<ref name=Rao2/> 1755 నాటికి హైదర్ ఆలీ 3,.000 పదాతి మరియు 1,.500 అశ్వకదళం గల దళానికి నాయకత్వం వహించాడు మరియు దోచుకొన్న ధనంతో తన సంపదను పెంచుకున్నాడు.<ref>Bowring, p. 26</ref> ఆ సంవత్సరంలో ఆయన కూడా దిండిగుల్ ఫౌజుదారుగా (సైనికాధిపతి) నియమించబడ్డాడు <ref>Bowring, p. 27</ref> ఈ స్థానంలో ఆయన మొదట తన ఫిరంగి దళానికి నిర్వహణ మరియు [[శిక్షణ]] కోసం [[ఫ్రెంచి]] సలహాదారులును నియమించుకున్నాడు. హైదర్ స్వయంగా బుస్సీతో కలిసి పనిచేసాడని, ముజాఫర్ జంగ్ మరియు చందా సాహిబ్ లను ఇద్దరినీ కలిసాడని నమ్ముతారు..<ref name=Bri22>Brittlebank, p. 22</ref> అదే సంవత్సరం [[కర్నూలు]] నవాబు మీదికి దాడికి వెళ్ళి రెండు లక్షలు కప్పంగా స్వీకరించాడు, అలాగే ఆ ప్రాంతాన్ని మైసూరు సామ్రాజ్యానికి సామంతరాజ్యంగా చేసుకున్నాడు<ref name="కథలు గాథలు">{{cite book|last1=వెంకట శివరావు|first1=దిగవల్లి|title=కథలు-గాథలు (కందనూరు నవాబు రాజరికం)|date=1944|publisher=దిగవల్లి వెంకట శివరావు|location=విజయవాడ|pages=127 - 140|edition=1|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.371485|accessdate=1 December 2014}}</ref>.ఈ ప్రారంభ యుద్ధాలలో ఆయన కర్ణాటక నవాబు ముహమ్మద్ ఆలీ ఖాన్ వల్లజా అయిష్టానికి, అవిశ్వాసానికి గురయ్యాడు. నిజానికి ముహమ్మెద్ ఆలీ ఖాన్ వల్లజా మరియు మైసూరు నాయకుల మధ్య చాలా కాలంగా వైరం ఉంది. వారు ఒకరి భూభాగాన్ని ఒకరు ఆక్రమించాలని చూస్తున్నారు..<ref>Ramaswami, p. 183</ref> మహమ్మద్ ఆలీ ఖాన్ వల్లజా అప్పటి బ్రిటిష్ వారితో పొత్తు కుదుర్చుకున్నాడు. అతని వలననే తరువాతి సంవత్సరాలలో బ్రిటిషు వారితో దీర్ఘకాలిక పొత్తులు లేదా ఒప్పందాలు కుదుర్చుకోవడానికి వీలుకాలేదని హైదర్ ఆలీ ఆరోపించాడు.<ref name="Ramaswami, pp. 182,204–209">Ramaswami, pp. 182,204–209</ref>
 
[[కర్ణాటక]] యుద్ధాలలో, హైదర్ ఆలీ మరియు తన మైసూరు సైనిక దళాలు జోసెఫ్ ఫ్రాంషోయిస్ డూప్లే, కౌంట్ డి లాలీ మరియు దే బుస్సీ మొదలైన ఫ్రెంచ్ కమాండర్లతో కోసం పనిచేశాడు, వివిధ సందర్భాలలో చందా సాహిబ్‌కు కూడా సహాయపడ్డాడు. హైదర్ ఆలీ ముజాఫర్ జంగుకు మద్దతు తెలిపాడు మరియు తరువాత [[సలాబత్ జంగ్]]కు మద్దతు తెలిపాడు. రెండవ కర్ణాటక యుద్ధం సమయంలో, హైదర్ ఆలీ శ్రీరంగపట్నం యుద్ధం, గోల్డెన్ రాక్ యుద్ధం, షుగర్-లోఫ్ రాక్ యుద్ధం, టోడ్ మాన్ వుడ్స్ యుద్ధాలలో క్రియాశీలకంగా పాల్గొన్నాడు. మూడో కర్ణాటక యుద్ధం సమయంలో, హైదర్ ఆలీ త్రివాడీ యుద్ధం, పాండిచ్చేరి యుద్ధం సమయంలో చురుకుగా పాల్గొన్నాడు.<ref name="Ramaswami, pp. 182,204–209"/>
 
1757 లో హైదర్ ఆలీని హైదరాబాదు మరియు [[మరాఠా సామ్రాజ్యం|మరాఠీ]]లకు వ్యతిరేకంగా పోరాడటానికి దేవరాజుకు సహాయంగా శ్రీరంగపట్నానికి పిలిపించారు. తను వచ్చినప్పుడు మైసూరు సైన్యంలో గందరగోళము నెలకొంది మరియు జీతం కోసం తిరుగుబాటు చేయాలనే ఆలోచనలో ఉన్నారు. దేవరాజు శ్రీరంగపట్నంలో ప్రమాదాలను తప్పించుకునే పనిలో ఉండగా, హైదర్ ఆలీ సైన్యానికి జీతం చెల్లించే ఏర్పాటు చేశాడు. తిరుగుబాటు నాయకులను బంధించాడు. అదే సమయంలో హైదర్ ఆలీ అప్పుడు మలబారుకు చెందిన నాయర్లకు వ్యతిరేకంగా మైసూరు చేసిన దండయాత్రలకు నాయకత్వం వహించాడు.<ref name=RP5>Rao Punganuri, p.5</ref> ఈ కార్యకలాపాలలో హైదర్ ఆలీ చేసిన సేవలకు దేవరాజ్ [[బెంగుళూర్]]ను (ప్రాంతీయ గవర్నర్) బహుమతిగా ఇచ్చాడు.<ref name=Bri19>Brittlebank, p. 19</ref>
1758 లో హైదర్ ఆలీ విజయవంతంగా బెంగుళూరును మరాఠీల ముట్టడి నుండి కాపాడాడు.1759 నాటికి హైదర్ ఆలీ మొత్తం మైసూరు సైన్యానికి నాయకత్వం వహించనారంభించాడు..<ref name=Bow29>Bowring, p. 29</ref> హైదర్ ఆలీ యొక్క పనితీరుకు సంతసించిన యువకుడైన రాజా కృష్ణరాజ వొడయారు అతనికి ఫతే హైదర్ బహదూర్ లేదా నవాబ్ హైదర్ ఆలీ ఖాన్ బిరుదులు ఇచ్చి సత్కరించాడు.<ref>Bowring, p. 30</ref><ref name=RP6>Rao Punganuri, p. 6</ref> మరాఠీలతో జరుగుతున్న పోరాటాల వలన మైసూరు ఖజానా దివాలా తీయడంతో, రాజ మాత నంజరాజును ప్రవాసంలోకి పంపింది. నంజరాజు 1758లో తన సోదరుని మరణం తరువాత దళవాయి పదవిని పొందాడు.<ref name=RP5/><ref name=Bri19/> తత్ఫలితంగా నంజరాజు సన్నిహితుడుగా మైసూరు సభలో హైదర్ ఆలీ తన ప్రాభవాన్ని పెంచుకోగలిగాడు.<ref name=Bri19/>
 
1758 లో హైదర్ ఆలీ విజయవంతంగా బెంగుళూరును మరాఠీల ముట్టడి నుండి కాపాడాడు. 1759 నాటికి హైదర్ ఆలీ మొత్తం మైసూరు సైన్యానికి నాయకత్వం వహించనారంభించాడు..<ref name="Bow29">Bowring, p. 29</ref> హైదర్ ఆలీ యొక్క పనితీరుకు సంతసించిన యువకుడైన రాజా కృష్ణరాజ వొడయారు అతనికి ఫతే హైదర్ బహదూర్ లేదా నవాబ్ హైదర్ ఆలీ ఖాన్ బిరుదులు ఇచ్చి సత్కరించాడు.<ref>Bowring, p. 30</ref><ref name="RP6">Rao Punganuri, p. 6</ref> మరాఠీలతో జరుగుతున్న పోరాటాల వలన మైసూరు ఖజానా దివాలా తీయడంతో, రాజ మాత నంజరాజును ప్రవాసంలోకి పంపింది. నంజరాజు 1758లో తన సోదరుని మరణం తరువాత దళవాయి పదవిని పొందాడు.<ref name="RP5" /><ref name="Bri19" /> తత్ఫలితంగా నంజరాజు సన్నిహితుడుగా మైసూరు సభలో హైదర్ ఆలీ తన ప్రాభవాన్ని పెంచుకోగలిగాడు.<ref name="Bri19" />
1760లో రాజమాత హైదర్ ఆలీని బహిష్కరించుటకు వీలుగా రాజా సేవ లోకి వచ్చిన ఖండే రావుతో కలసి కుట్రపన్నింది. దీని వలన అతను వెంటనే తన కుమారుడు [[టిప్పు సుల్తాన్]] సహా తన కుటుంబం గృహ నిర్బంధంలో ఉంచి శ్రీరంగపట్నాన్ని వదిలి వెళ్ళాడు.<ref name=Bri19/><ref name=RP8>Rao Punganuri, p. 8</ref> ఈ ఆకస్మిక నిష్క్రమణ వలన కొద్ది వనరులు మాత్రమే హైదర్ ఆలీకి మిగిలాయి. అనుకోకుండా అతనికి దూరంగా పానిపట్టులో జరిగిన మూడో పానిపట్టు యుద్ధంలో మరాఠాల భారీ ఓటమి బాగా లాభించింది. ఈ నష్టం వలన మరాఠీలు మైసూరు నుండి దళాలు వెనక్కి పిలిపించారు. హైదర్ ఆలీ బావమరిది మఖ్దూమ్ ఆలీ బిదనూరు మరియు సుండా వరకు వారిని వెంబడించాడు.<ref>[http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html Marathas and the English Company 1707-1818 by Sanderson Beck]. San.beck.org. Retrieved on 2012-03-04.</ref><ref name=Bow32>Bowring, p. 32</ref> హైదర్ ఆలీ వెంటనే సీరాకు మీర్జా సాహిబ్, బెంగుళూరుకు ఇబ్రహీం ఆలీ ఖాన్, బస్నాగర్ లో తన దాయాది అమీన్ సాహిబ్ సైనికాధికారులుగా నియమించడం ద్వారా తన బలాన్ని పటిష్ఠం చేసుకున్నాడు.ఆ తరువాత హైదర్ ఆలీ బెంగుళూరులోని తన స్థావరం నుంచి 3,000 మంది గల సైన్యంతో, 6,000 మంది గల మఖ్దూమ్ ఆలీ యొక్క దళాలతో కలసి శ్రీరంగపట్నంపై దాడికి బయలుదేరాడు.<ref name=RP8/>
 
1760లో రాజమాత హైదర్ ఆలీని బహిష్కరించుటకు వీలుగా రాజా సేవ లోకి వచ్చిన ఖండే రావుతో కలసి కుట్రపన్నింది. దీని వలన అతను వెంటనే తన కుమారుడు [[టిప్పు సుల్తాన్]] సహా తన కుటుంబం గృహ నిర్బంధంలో ఉంచి శ్రీరంగపట్నాన్ని వదిలి వెళ్ళాడు.<ref name="Bri19" /><ref name="RP8">Rao Punganuri, p. 8</ref> ఈ ఆకస్మిక నిష్క్రమణ వలన కొద్ది వనరులు మాత్రమే హైదర్ ఆలీకి మిగిలాయి. అనుకోకుండా అతనికి దూరంగా పానిపట్టులో జరిగిన మూడో పానిపట్టు యుద్ధంలో మరాఠాల భారీ ఓటమి బాగా లాభించింది. ఈ నష్టం వలన మరాఠీలు మైసూరు నుండి దళాలు వెనక్కి పిలిపించారు. హైదర్ ఆలీ బావమరిది మఖ్దూమ్ ఆలీ బిదనూరు మరియు సుండా వరకు వారిని వెంబడించాడు.<ref>[http://www.san.beck.org/2-10-Marathas1707-1800.html Marathas and the English Company 1707-1818 by Sanderson Beck]. San.beck.org. Retrieved on 2012-03-04.</ref><ref name="Bow32">Bowring, p. 32</ref> హైదర్ ఆలీ వెంటనే సీరాకు మీర్జా సాహిబ్, బెంగుళూరుకు ఇబ్రహీం ఆలీ ఖాన్, బస్నాగర్ లో తన దాయాది అమీన్ సాహిబ్ సైనికాధికారులుగా నియమించడం ద్వారా తన బలాన్ని పటిష్ఠం చేసుకున్నాడు.ఆ తరువాత హైదర్ ఆలీ బెంగుళూరులోని తన స్థావరం నుంచి 3,.000 మంది గల సైన్యంతో, 6,.000 మంది గల మఖ్దూమ్ ఆలీ యొక్క దళాలతో కలసి శ్రీరంగపట్నంపై దాడికి బయలుదేరాడు.<ref name="RP8" />
 
వారు రాజధాని చేరే ముందు ఖండే రావు యొక్క దళాలతో పోరాడవలసి వచ్చింది.11,.000 సైనికులతో ఖండే రావు, హైదర్ ఆలీపై విజయం సాధించాడు. దీనితో హైదర్ ఆలీ ప్రవాసంలో ఉన్న నంజరాజు మద్దతు కోరాడు. నంజరాజు అతనిని తన సైన్యంపై అధికారాన్ని మరియు దళవాయి పదవిని ఇచ్చాడు.<ref name="Bow32" /><ref name="RP9">Rao Punganuri, p. 9</ref> ఈ సైన్యంతో హైదర్ ఆలీ మరలా ఖండే రావుపై దాడికి బయలుదేరాడు. రెండు సైన్యాలు మళ్ళీ ఎదురయ్యాయి, కానీ హైదర్ ఆలీ పన్నిన ఒక ఉపాయం వలన ఖండే రావు యుద్ధంలో పాల్గొనడానికి బదులుగా పారిపోవలసివచ్చింది. హైదర్ ఆలీ నంజరాజ్ పంపినట్లుగా ఒక లేఖను ఖండే రావు కమాండర్లకు పంపించాడు, దీనిలో ఖండే రావును హైదర్ ఆలీకు అప్పగించమని ఉంది. ఈ [[కుట్ర సిద్ధాంతం|కుట్ర]]<nowiki/>కు భయపడి, ఖండే రావు శ్రీరంగ పట్నానికి పారిపోయాడు. ఇప్పుడు నాయకత్వం లేని సైన్యానికి వ్యతిరేకంగా ఒక చిన్న యుద్ధంలో గెలిచి, హైదర్ ఆలీ మిగిలిన భాగాలను మరియు దాని చుట్టూ ఉన్న శ్రీరంగ పట్నాన్ని ఆక్రమించుకున్నాడు.<ref name="Bow33">Bowring, p. 33</ref> తరువాత జరిగిన చర్చల ఫలితంగా దాదాపు మైసూరు రాజ్యమంతా అంతా హైదర్ ఆలీ నియంత్రణలోకి వెళ్ళిపోయింది. ఈ ఒప్పందంలో భాగంగా ఖాండే రావు లొంగిపోయాడు. హైదర్ ఆలీ ఖాండే రావును బెంగుళూరులో బంధించాడు.<ref name="RP10">Rao Punganuri, p. 10</ref>
 
వారు రాజధాని చేరే ముందు ఖండే రావు యొక్క దళాలతో పోరాడవలసి వచ్చింది.11,000 సైనికులతో ఖండే రావు, హైదర్ ఆలీపై విజయం సాధించాడు. దీనితో హైదర్ ఆలీ ప్రవాసంలో ఉన్న నంజరాజు మద్దతు కోరాడు. నంజరాజు అతనిని తన సైన్యంపై అధికారాన్ని మరియు దళవాయి పదవిని ఇచ్చాడు.<ref name=Bow32/><ref name=RP9>Rao Punganuri, p. 9</ref> ఈ సైన్యంతో హైదర్ ఆలీ మరలా ఖండే రావుపై దాడికి బయలుదేరాడు. రెండు సైన్యాలు మళ్ళీ ఎదురయ్యాయి, కానీ హైదర్ ఆలీ పన్నిన ఒక ఉపాయం వలన ఖండే రావు యుద్ధంలో పాల్గొనడానికి బదులుగా పారిపోవలసివచ్చింది. హైదర్ ఆలీ నంజరాజ్ పంపినట్లుగా ఒక లేఖను ఖండే రావు కమాండర్లకు పంపించాడు, దీనిలో ఖండే రావును హైదర్ ఆలీకు అప్పగించమని ఉంది. ఈ [[కుట్ర సిద్ధాంతం|కుట్ర]]<nowiki/>కు భయపడి, ఖండే రావు శ్రీరంగ పట్నానికి పారిపోయాడు. ఇప్పుడు నాయకత్వం లేని సైన్యానికి వ్యతిరేకంగా ఒక చిన్న యుద్ధంలో గెలిచి, హైదర్ ఆలీ మిగిలిన భాగాలను మరియు దాని చుట్టూ ఉన్న శ్రీరంగ పట్నాన్ని ఆక్రమించుకున్నాడు.<ref name=Bow33>Bowring, p. 33</ref> తరువాత జరిగిన చర్చల ఫలితంగా దాదాపు మైసూరు రాజ్యమంతా అంతా హైదర్ ఆలీ నియంత్రణలోకి వెళ్ళిపోయింది. ఈ ఒప్పందంలో భాగంగా ఖాండే రావు లొంగిపోయాడు. హైదర్ ఆలీ ఖాండే రావును బెంగుళూరులో బంధించాడు.<ref name=RP10>Rao Punganuri, p. 10</ref>
 
==మైసూర్ పాలకుడిగా హైదర్ అలీ==
[[File:The North Entrance Into The Fort Of Bangalore -with Tipu's flag flying-.jpg|175px|thumb| [[బెంగుళూర్]] కోట ప్రవేశద్వారం వద్ద మైసూర్ సుల్తానేట్ జెండా ]]
1761 సంవత్సరంలో ఖండే రావుని యొక్క పదవీచ్యుతుని చేసిన తర్వాత హైదర్ ఆలీ [[మైసూర్ రాజ్యం|మైసూర్ సుల్తనేట్]]ను స్థాపించాడు మరియు అధికారికంగా [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్ చక్రవర్తి షా ఆలం II]] అనుకూలంగా తనను తాను సుల్తాన్ హైదర్ ఆలీ ఖాన్ అని ప్రకటించుకున్నాడు. హైదర్ ఆలీ [[నిజాం|హైదరాబాద్ నిజాం]]తో దౌత్యవిదషయాలలో చాలా జాగ్రత్తగా ఉండేవాడు, ఎందుకంటే ఒక అధికారిక మొఘల్ ఫర్మానా ప్రకారం నిజాం [[దక్షిణ భారతదేశము|దక్షిణ]] భారతదేశం లోని అన్ని ముస్లిం మతస్థుల పాలన ప్రాంతాలకు సార్వభౌమాధికారి. ఈ నేపథ్యంలో హైదర్ ఆలీ [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్ చక్రవర్తి షా ఆలం II]] నుండి తన అధికారాన్ని గుర్తించే అధికారిక అనుమతిని పొందాడని తెలుస్తోంది..<ref name=RP5>Rao Punganuri, p. 47</ref><ref>[http://books.google.com.pk/books?id=R3xDAAAAcAAJ&pg=PA170&dq=Hyder+Ali+said+to+have+obtained+a+grant+of+his+dominions+from+the+mogul&hl=en&sa=X&ei=tVURT8ieJ4Gc-wbW6OilDQ&ved=0CDIQ6AEwAQ#v=onepage&q=Hyder%20Ali%20said%20to%20have%20obtained%20a%20grant%20of%20his%20dominions%20from%20the%20mogul&f=false Reports from Committees of the House of Commons: repr. by order of the House - Google Books]. Books.google.com.pk. Retrieved on 2012-03-04.</ref>
 
[[మలబార్|మలబార్ తీరంలో]], రెండవ ఆలీ రాజా కుంహీ అంస, [[హిందూ మహాసముద్రం |హిందూ మహాసముద్రం లో]]10 దోస్ అనబడే చిన్న పడవలు మరియు 30 కెచ్ అనబడే పెద్ద పడవలు గల ఒక పెద్ద సాయుధ నౌకాదళాన్ని తయారుచేశాడు. [[ఔరంగజేబు|మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు]] కూడా ఆక్రమించలేని ద్వీపాలను ఆక్రమించేందుకు బయలుదేరాడు.<ref>[http://books.google.com.pk/books?id=dmAOAAAAQAAJ&pg=PA63&dq=hyder+ali+and+the+maldives&hl=en&sa=X&ei=AEMRT6KlIcyd-Qb3w4GADQ&ved=0CDkQ6AEwAA#v=onepage&q=withstood%20the%20efforts%20of%20the%20emperor%20aurangzebe&f=false The history of Hyder Shah, alias Hyder Ali Kan Bahadur: or, New memoirs ... - (Maistre de La Tour) M. D. L. T. - Google Books]. Books.google.com.pk. Retrieved on 2012-03-04.</ref> 1763 సంవత్సరంలో [[లక్షద్వీప్]] మరియు కాన్ననోర్ నుండి హైదర్ ఆలీ రంగులు చిహ్నములు గల జెండాలున్న [[ఓడలు]] సిపాయిలను మోసుకుని వెళ్ళి మాల్దీవులన ఆక్రమించాయి. వారు ద్వీపాలు నివసించే తోటి ముస్లింల పట్ల క్రూరత్వాన్ని చూపారు.వెంటనే రెండవ ఆలీ రాజా కుంహీ అంస మైసూర్ లోని మరియు బెంగుళూర్ రేవుకు తిరిగి వచ్చాడు, తరువాత హైదర్ ఆలీకి విధేయతను చూపించడానికి నాగర్ కు వచ్చాడు. ఆలీ రాజా కళ్ళుపోగొట్టుకుని దుస్థితిలోఉన్న [[మాల్దీవులు]] సుల్తాన్ అయిన హసన్ ఇజ్జుద్దీన్ ను హైదర్ ఆలీ ముందు హాజరుపరిచాడు. అయితే హైదర్ ఆలీ ఆలీ రాజా చేసిన దౌర్జన్యకరమైన పనికి చాలా భయపడ్డాడు. హైదర్ ఆలీ తన నావికా కమాండ్ నుండి వెర్రి ఆలీ రాజాను వైదొలగాలని, తన నేరాన్ని క్షమించమని సుల్తాన్ హసన్ ఇజ్జుద్దీన్ ను యాచించమని అడ్మిరల్ ను ఆదేశించాడు.ఆ సంఘటన హైదర్ ఆలీ లోతుగా బాధపడ్డాడు. మర్యాదపూర్వకంగా మాల్దీవులకు సుల్తాన్ హసన్ ఇజ్జుద్దీన్ తిరిగి పంపించేశాడు. మాల్దీవులను సుల్తాన్ హసన్ ఇజ్జుద్దీంకు తిరిగి అప్పగించాడు. అప్పుడు హైదర్ ఆలీ రాజభవనాల నుండి వెళ్ళిపోయి సుఫీ బోధనల వలన ఓదార్పును పొందాడు. తను [[శక్తి]] మరియు అధికారం అప్పగించిన వారిని గట్టిగా నమ్మటం మొదలుపెట్టాడు.<ref>[http://books.google.com.pk/books?id=dmAOAAAAQAAJ&pg=PA63&dq=hyder+ali+and+the+maldives&hl=en&sa=X&ei=AEMRT6KlIcyd-Qb3w4GADQ&ved=0CDkQ6AEwAA#v=onepage&q=hyder%20ali%20and%20the%20maldives&f=false The history of Hyder Shah, alias Hyder Ali Kan Bahadur: or, New memoirs ... - (Maistre de La Tour) M. D. L. T. - Google Books]. Books.google.com.pk. Retrieved on 2012-03-04.</ref>
 
== విస్తరణ మరియు మంగుళూరియన్ కాథలిక్కులతో సంబంధం==
[[File:Lal bagh gardens1794.jpg|200px|left|thumb|బెంగుళూర్ లోని లాల్ బాగ్ గార్డెన్స్. ఇది నిజానికి హైదర్ ఆలీ ద్వారా నిర్మింపబడింది. ఈ ఉద్యానవనం మొఘల్ ఫ్రెంచ్ గార్డెనింగ్ పద్ధతులలో తీర్చిదిద్దబడింది.]]తరువాత సంవత్సరాలలో హైదర్ తన భూభాగాలు ఉత్తరానికి విస్తరించాడు .రెండు ముఖ్య సముపార్జనలు సీరాను మరియు బెదనోర్ రాజ్యం. సీరాను [[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]]<nowiki/>యుల నుండి తీసుకున్నాడు. బెదనోర్ రాజ్యంతో జరిగిన ఒప్పందం ఫలితంగా తిరుగుబాటు దారులకి వ్యతిరేకంగా అసలైన వారసునికి మద్దత్తు ఇవ్వడావనికి అంగీకరించాడు.<ref>Bowring, p. 34</ref> 1763 లో అతను దాని రాజధాని ఇక్కేరిని పట్టుకున్నాడు.దీనిలో ఒక పెద్ద ఖజానా కూడా ఉంది.<ref>Bowring, p. 38</ref> అతను రాజధానిని హైదర్నగర్ అని పేరు మార్చాడు. తనను తాను హైదర్ ఆలీ ఖాన్ బహదూర్ అని పిలుచుకోవడం ప్రారంభించాడు. సీరాను తీసుకున్నందుకు బదులుగా సాలార్ జంగ్ అతనికి ఈ [[బిరుదు]]<nowiki/>ని బహుకరించాడు.<ref>Bowring, pp. 34,39</ref> అతను తన కుటుంబంలో ఎక్కువ భాగాన్ని సహజమైన కోట అయిన ఇక్కేరికి మార్చాడు "ఇది ఒక సురక్షితమైన ఆశ్రయాన్ని కల్పిస్తుందని" అని నమ్మాడు.<ref>Brittlebank, pp. 20–21</ref> అతను, బెదనూర్ పాలకుడి రాజచిహ్నాలను పొందాడు. నాణేలు జారీ చేయడం ప్రారంభించించాడు, ఒక్ కొత్త తూనికలు మరియు కొలతలు ఒక వ్యవస్థ ఏర్పాటుచేశాడు. ఆయన తన కుమారుడు టిప్పు నాణ్యమైన విద్య పొందడానికి నేర్పరులైన ఉపాధ్యాయులను నియమించాడు. తన పిల్ల వాడిని [[క్రమశిక్షణ]]<nowiki/>తో పెంచుటకు సరైన పరిచారకులను నియమించాడు.<ref name=Bri21>Brittlebank, p. 21</ref> అతను విదేశీయుల పట్ల అనుమానాన్ని పెంచుకున్నాడు.అంతేగాక బ్రిటిష్ రెసిడెంట్ తన ఆస్థానంలో ఉండటానికి నిరాకరించాడు.<ref name=Bri21/> అయితే అతని బెదనోర్ లో తనకు సరైన భద్రత లేకపోవడం వలన (అనారోగ్యం కలగటం వలన మరియు అతనికి వ్యతిరేకంగా విస్తృతమైన కుట్రలు జరగటం వలన) అది తన రాజ్యానికి సరైన [[రాజధాని]] కాదని బెదనూర్ ని మైసూరుకు తిరిగి వచ్చాడు.<ref>Bowring, p. 39</ref>
 
 
బెదనూర్ స్వాధీనం వలన హైదర్ ఆలీకి మంగుళూరుతో సహా మలబార్ తీరంలోని అనేక రేవులు లభించాయి.<ref name=RP13>Rao Punganuri, p. 13</ref> హైదర్ ఒక చిన్న నౌకాదళం ఏర్పాటు చేయడానికి ఈ ఓడరేవులు ఉపయోగపడ్డాయి.నౌకాదళానికి చెందిన ముద్రిత సమాచారము ముక్కలు ముక్కలుగా లభించింది.<ref name=Sen147>Sen, p. 147</ref> పోర్చుగీస్ రికార్డుల వలన ఈ నౌకాదళం 1763 మరియు 1765 మధ్య ప్రారంభించబడిందని తెలుస్తుంది.<ref name=Sen149>Sen, p. 149</ref> దీనికి అధికారులుగా యూరోపియన్లనే నియమించడం జరిగింది, దీని మొదటి అడ్మిరల్ ఒక ఆంగ్లేయుడు.<ref name=Sen149/> కానీ1768 తరువాత దాని అడ్మిరల్ గా ఆలీ బే (లేదా లుప్త్ ఆలీ బెగ్) అనే [[మైసూర్‌|మైసూర్]] అశ్వకదళ అధికారిని నియమించాడు.<ref>Sen, p. 148</ref> అతనిని హైదర్ ఎంపిక చేశాడు. ఎందుకంటే యూరోపియన్ అధికారులను అతను నమ్మేవాడు కాదు.<ref name=Sen149/>
==మొదటి ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం==
[[File:SiegeOfCuddalore1783.jpg|250px|thumb|left|కడలూరు ముట్టడిలో హైదర్ ఆలీ దళాలకు నాయకత్వం వహిస్తున్న సయ్యద్ సాహిబ్ - ఒక ప్రముఖ బ్రిటీష్ దృష్టాంతం]]
1766 లో మైసూర్ కు, [[హైదరాబాద్]] నిజాం మరియు బ్రిటిష్ ఈస్ట్ భారతదేశం కంపెనీ మధ్య భూభాగ సంభందమైన మరియు దౌత్య వివాదాలు ప్రారంభమైయ్యాయి, ఇది అప్పటి భారతదేశం తూర్పు తీరంలో ఎదురులేని యూరోపియన్ వలస శక్తిగా మారిపోయింది. ఉత్తర సర్కారులపై నియంత్రణ సాధించటానికి బ్రిటిష్ వారు చేసే ప్రయత్నాలు పక్కదారి పట్టాలని నిజాం కోరుకున్నాడు, దీనితో హైదర్ ఆలీ కర్ణాటక ప్రాంతంపై ఆక్రమణ ప్రారంభించటానికి మంచి అవకాశం దొరికింది. కంపెనీ ప్రతినిధులు కూడా హైదర్ ఆలీకి విజ్ఞప్తి ఛెశారు కానీ అతను వాటిని తోసిపుచ్చాడు.<ref>Duff, p. 652</ref> నిజాం అప్పుడు బ్రిటిష్ మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ వారి మద్దతు కోరుతూ వారితో ఒక ఒప్పందం చేసుకున్నాడు, కానీ హైదర్ ఆలీ యుద్ధం కోసం సిద్ధపడ్డప్పుడు వారు సహాయం చేయలేదు, దీనితో బ్రిటిష్ వారితో ఒప్పందం రాదాయి పోయింది. ఈ దౌత్యపరమైన ఎత్తుగడ ఫలితంగా మొదటి ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం, చంగామ వద్ద గల కంపెనీ అవుట్ పోస్ట్ పై ఆగస్టు 1767 లో హైదర్ ఆలీ నాయకత్వంలోని మైసూర్-హైదరాబాద్ సైనికులతో కూడిన ఒక [[దళం]] దాడి చేయడం ద్వారా ప్రారంభమైంది .<ref name=B49/><ref>Wilks, p. 312</ref> గణనీయంగా బ్రిటిష్ సైనికుల సంఖ్య చాలా తక్కువ సంఖ్యలోనే ఉన్నప్పటికీ (బ్రిటిష్ అంచనాల ప్రకారం మిత్రా రాజ్యాల సైన్యం సంఖ్య 70,.000 అయితే బ్రిటిష్ సైన్యం పరిమాణం 7,.000 మాత్రమే), మిత్రా రాజ్యాల సైన్యం భారీ నష్టాలతో వెనుదిరిగింది. హైదర్ ఆలీ ముట్టడి రెండు రోజుల తరువాత కావేరిపట్నాన్ని పట్టుకోవటానికి బయలుదేరాడు, అయితే చివరికి చంగామ వద్ద బ్రిటిష్ కమాండర్ అయిన కల్నల్ జోసెఫ్ స్మిత్ సరఫరాలకు అదనపుబలగముల కోసం తిరువన్నమలైకి వెళ్ళీపోయాడు.<ref name=B49>Bowring, p. 49</ref><ref>Wilks, p. 311</ref> అక్కడ హైదర్ ఆలీ 1767 సెప్టెంబరు 26న జరిగిన నిర్ణయాత్మక పోరాటంలో ఓడిపోయాడు.<ref>Bowring, p. 50</ref> వర్షాకాలం ప్రారంభంలో, హైదర్ ఆలీ సాధారణ పద్ధతిలో తన పోరాటాన్ని ఆపి వేయకుండా దండయాతను కొనసాగించడానికి నిర్ణయించుకున్నాడు, దీనికి ప్రతికూల వాతావరణ పరిస్థితులు కారణం.<ref>Wilks, p. 322</ref> కొన్ని చిన్న స్థావరాలను ఆక్రమించుకున్న తరువాత, అతను నవంబరు 1767 లో అంబూర్ ను ముట్టడించాడు, దీని వలన బ్రిటిష్ వారు తిరిగి యుధ్ధాన్ని ప్రారంభించవలసివచ్చింది.<ref>Wilks, p. 323</ref> అక్కడ ఉన్న బ్రిటిష్ రక్షక దళం కమాండర్ లొంగిపోయేందుకు పెద్ద మొత్తంలో హైదర్ ఆలీ ఇవ్వచూపిన లంచాన్ని తీసుకోవటానికి నిరాకరించారు, డిసెంబరు ప్రారంభంలో ఒక రిలీఫ్ కొలమన్ రాకవలన హైదర్ ఆలీ ముట్టడి ఎత్తివేయకతప్పలేదు.<ref>Wilks, p. 324</ref> అతను ఉత్తరానికి ఉపసంహరించుకుని నిజాం దళాల కదలికలను దాచి ఉంచడానికి ప్రయత్నించాడు, కానీ యూరోపియన్ అశ్వకదళాల కార్ప్స్ మొత్తం బ్రిటిష్ వారి వైపు వెళ్ళిపోయినప్పుడు తన ఆశను కోల్పోయాడు.<ref>Wilks, p. 326</ref> ఈ దండయాత్ర వైఫల్యం వలన ఉత్తర సర్కారులలో బ్రిటిష్ వారు విజయవంతంగా ముందుకు వెళ్ళారు, బ్రిటిష్ వారికి మరియు నిజాం అసఫ్ జాకు మధ్య రహస్య చర్చలు ప్రారంభం అయ్యాయి, దీని వలన హైదర్ ఆలీ మరియు నిజాంలు విడిపోయారు. నిజాం హైదరాబాద్ తిరిగి వెనక్కి వచ్చేశాడు చివరకు 1768 లో బ్రిటిష్ కంపెనీతో ఒక కొత్త ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకున్నాడు. హైదర్ ఆలీ వివాదానికి ముగింపు కోరుతూ బ్రిటిష్ వారికి శాంతి ప్రతిపాదనను పంపాడు కానీ కంపెనీ దీనిని తోసిపుచ్చింది.<ref>Wilks, pp. 328–329</ref>[[File:Karim Khan by Charles Heath.jpg|thumb|right|upright|పర్షియన్ షా అయిన కరీం ఖాన్]]
 
1768 ప్రారంభంలో, బాంబేలోని బ్రిటిష్ ప్రెసిడెన్సీ మైసూర్ లోని [[మలబార్]] తీరంలో ఉన్న భూభాగాలపై ఒక దండయాత్రను యాత్ర నిర్వహించింది.
[[File:Death of the Nabob of the Carnatic by Paul Philippoteaux.jpg|250px|thumb|[[కర్ణాటక యుద్ధాలు]] సమయంలో పోరాడిన అనుభవం వలన హైదర్ ఆలీ [[ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధాలు]]లో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ భారతదేశం కంపెనీ వ్యతిరేకంగా పోరాడటానికి ఉపయోగపడింది.]]
 
హైదర్ కనీవినీ ఎరుగని రీతిలో 83,.000 మంది గల సైన్యాన్ని సంకూర్చుకున్నాడు. ఇది దక్షిణ భారతదేశంలోనే ఇంతటి వరకు ఉన్న అతి పెద్ద సైన్యాలలో ఒకటి.<ref name=Bow88>Bowring, p. 88</ref> తన అధీనంలో ఉన్న కమాండర్ల చర్యలు జాగ్రత్తగా సమన్వయపరచి, అతను జూలై 1780 లో తీర సాదా న తూర్పు కనుమలు డౌన్ తుడిచిపెట్టుకుపోయింది, laying wasteగ్రామీణ toప్రాంతానికి theవ్యర్థాలు countrysideవేయడం.<ref name=Bow88/>
 
==మరణం==
హైదర్ ఆలీ రాకెట్లను సైనికంగా వినియొగించడాన్ని మొదలుపెట్టాడు.ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధాలు సమయంలో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ భారతదేశం కంపెనీ స్థావరాలకు మరియు ప్రాంతాలకు వ్యతిరేకంగా ఉపయోగించారు. రాకెట్ సాంకేతికత చైనా పుట్టినప్పటికీ, 13 వ శతాబ్దం నాటికి భారతదేశం లోను యూరోప్ లోను వాటిని ఉపయోగించినప్పటికీ, యూరోప్ లో కచ్చితమైన ఫిరంగుల అభివృద్ధి వలన ఒక సైనిక రాకెట్ల సాంకేతిక వెనుకబడింది.<ref>Narasimha et al, p. 118</ref> హైదర్ తండ్రి కాలానికే ఈ రాకెట్ సాంకేతిక వాడుకలో ఉంది (అతను 50 మంది రాకెట్ మన్ లకు నాయకత్వం వహించాడు). హైదర్ వాటిని అభివృద్ధి చేసి సైన్యంలో వాటి ఉపయోగాన్ని గణనీయంగా విస్తరించాడుఈ నూతన సాంకేతిక ఆవిష్కరణలలో భాగంగా దహన గది కోసం అధిక నాణ్యత ఇనుము తొడుగుని ఉపయోగించడం (అప్పుడు యూరోప్ లో అందుబాటులో కంటే మెరుగైనది) జరిగింది, అధిక-శక్తితో పేలుడును జరిపించవచ్చు. అతను కూడా రాకెట్ మన్ కంపెనీలను వ్యస్థీకరించాడు. వారు లక్ష్యం యొక్క దూరం మరియు రాకెట్ పరిమాణం ఆధారంగా రాకెట్లలను ప్రయోగించడంలో నిపుణులు. రాకెట్స్ లను బండ్లపై ఉంచడం జరిగింది, దీని వలన వాటిని రవాణా తేలికై వాటిని ఒకేసారి పెద్ద సంఖ్యలో ప్రయోగించడం సాధ్యం అయ్యింది .<ref name=Narasimha120>Narasimha et al, p. 120</ref> హైదర్ మరియు టిప్పు అభివృద్ధి చేసిన రాకెట్ల వలన బ్రిటన్ లో వాటి సాంకేతికపై ఆసక్తి పునరుధ్ధరించబడింది, అక్కడ 2 వ బరోనేట్ సర్ విలియం కాంగ్రేవ్ కు మైసూర్ నుండి రాకెట్ కేసులు అందించబడి 19 వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కాంగ్రేవ్ రాకెట్ లు అని పేరొందిన రాకెట్ ల అభివృద్ధి సాధ్యపడింది.<ref>Narasimha et al, p. 122</ref>
 
హైదర్ యొక్క సమయంలో మైసూర్ సైన్యంలో రాకెట్ కార్ప్స్ లో 1,.200 మంది సైనికులు ఉండేవారు, టిప్పు సమయానికి వీరి సంఖ్య 5,.000 కు పెరిగింది. 1780లో రెండవ యుద్ధం సమయంలో వద్ద పొల్లిల్లూరు వద్ద జరిగిన పోరాటంలో కల్నల్ విలియం బైల్లి యొక్క మందుగుండ నిల్వ డిపోలకు హైదర్ రాకెట్ల తలగిలిన తరువాత జరిగిన విస్ఫోటనం వలన బ్రిటిష్ వారు ఓటమి పాలయ్యారు అని భావిస్తున్నారు.<ref>Narasimha et al, pp. 120–121</ref>
 
==కుటుంబం==
"https://te.wikipedia.org/wiki/ప్రత్యేక:MobileDiff/2366461" నుండి వెలికితీశారు