నియాండర్తల్ అనేది హోమో జీనస్‌కు చెందిన, అంతరించిపోయిన పురాతన మానవ జాతి లేదా ఉపజాతి. ఇది యూరేషియాలో 40,000 సంవత్సరాల క్రితం వరకూ నివసించింది.[1][2][3][4] వలస వచ్చిన వచ్చిన ఆధునిక మానవులతో పోటీలో గానీ,[5][6][7] శీతోష్ణస్థితిలో వచ్చిన పెను మార్పుల వలన గానీ,[8][9][10] రోగాల వలన గానీ,[11][12] లేదా వీటిలో కొన్నిటి వలన లేదా అన్నిటి వలన గానీ ఈ జాతి అంతరించి పోయింది.[10] ప్లైస్టోసీన్ యొక్క ఉదాహరణగా నిలచిన ఐరోపా లోను,మధ్య ఆసియా యొక్క ఇతర పడమర ప్రాంతాల్లోను కనుగొనబడింది. నియాండర్తల్స్ అనేవారు ఉపజాతులుగా (లేదా ప్రస్తుత మానవుల జాతిగా (హోమో సాపియన్స్ నియాండర్తలెన్సిస్ ) లేదా ఒక ప్రత్యేక మానవ జాతిగా (హోమో నియాండర్తలెన్సిస్) వర్గీకరించబడ్డారు.[13]

Neanderthal
Temporal range: Middle to Late Pleistocene0.6–0.03 Ma
Homo sapiens neanderthalensis.jpg
A Skull, La Chapelle-aux-Saints
90px
Mounted Neanderthal skeleton, American Museum of Natural History
Scientific classification
Kingdom:
Phylum:
Class:
Order:
Family:
Genus:
Species:
H. neanderthalensis
Binomial name
Homo neanderthalensis
King, 1864
Range of Homo neanderthalensis.png
Range of Homo neanderthalensis. Eastern and northern ranges may be extended to include Okladnikov in Altai and Mamotnaia in Ural
Synonyms

Palaeoanthropus neanderthalensis[ఉల్లేఖన అవసరం]
H. s. neanderthalensis

మొదటి ప్రోటో-నియాండర్తల్స్ యొక్క లక్షణాలు ఐరోపాలో 600,000–350,000 సంవత్సరాల క్రితం కనిపించాయి.[14] ప్రోటో-నియాండర్తల్స్ లక్షణాలను మరొక ఫెనేటిక్ 'జాతులు', హోమో హీడేల్బర్గేన్సిస్ , లేదా వలస వచ్చిన హోమో రోడేసియాన్సిస్ తో సముహముగా చెపుతారు.

130,000 సంవత్సరాల క్రితం, పూర్తిగా స్వాభావికమైన నియాండర్తల్‌లు కనిపించాయి. ఈ స్వాభావికమైనవి ఆసియాలో 50,000 సంవత్సరాల క్రితం ఐరోపాలో 30,000 సంవత్సరాల క్రితం అంతరించిపోయాయి. ఏ ఇతర జంతుజాలములో కూడా మార్పు చెందిన లక్షణాలు సైతము నియాండర్తల్‌లా సరిపోయేలా లేవు. వాటిని హోమో నియాన్దర్థలెన్సిస్ [15][ఆధారం యివ్వలేదు]గా భావించడానికి వీలు కుదరదు.

ప్రస్తుతం (అంటే 2010 వరకు) దొరికిన జన్యు ఆధారాలను బట్టి చూస్తే నియాండర్తల్, హోమో సేపియన్స్ (ఈ తరపు మనుషులు) ల మధ్య, మధ్య తూర్పు ప్రాంతాల్లో దాదాపు 80,000 - 50,000 సంవత్సరాల క్రితం సంకరం జరిగింది. దాని ఫలితంగా 1–4% వరకు జన్యువులు యురేషియా ప్రాంతం నియాండర్తల్‌ల నుంచి వచ్చాయి.[16][17]

నియాండర్తల్‌లలో అన్నిటికంటే చిన్నదిగా హైనా డెన్ (UK) భావించబడుతున్నది. ఇది 30,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటిది, అదే విన్దిజా క్రొయేషియా నియాండర్తల్‌లు 32,000 - 33,000 సంవత్సరాల క్రితాల మధ్యవిగా తిరిగి నిర్ధారించబడ్డాయి. 30,000 సంవత్సరాల కంటే చిన్నవి అని తెలిపేలా ఉదాహరణకు నిలవడానికి ఏమీ లేవు; ఏది ఏమైనా, జిబ్రాల్టర్ లో నియాండర్తల్‌లచే రగల్చబడిన అగ్ని, అవి దాదాపు 24,000 సంవత్సరాల క్రితం వరకు కూడా బ్రతికి ఉన్నాయని తెలపడానికి ఆధారంగా ఉంది. క్రో-మాన్యాన్ లేదా ఇంతకు పూర్వము ఉన్న మానవుల పుర్రెలు 'నియాండర్తల్‌ల లక్షణాలు' కలిగి ఉన్నవి లగార్ వేల్హో (పోర్చుగల్) ప్రాంతంలో కనుగొనబడ్డాయి, ఇవి దాదాపు 24,500 సవత్సరాల క్రితం నాటివి అని భావించారు. ఇవి చాలా ఎక్కువగా నియాండర్తల్‌ల పోలికలు కలిగి ఉండి మానవులు, నియాండర్తల్‌లు ఎక్కువ కలగలుపుగా ఉన్నాయి అనే ఒక విభేదాత్మకమైన భావనకు తెర తీసాయి.[18]

పుర్రెల భాగాలు లేని చోట నియాండర్తల్‌ల రాతి పని ముట్లు కనుగొనబడడం ఈ భావనకు మరింత ఆధారాన్ని చేకూరుస్తుంది. జిబ్రాల్టర్ దక్షిణ తీర ప్రాంతంలో ఉన్న గోర్హం కొండ గుహలో, నియాండర్తల్‌లకు చెందిన మౌస్టేరియన్ సంప్రదాయపు రాతి పనిముట్ల ఆఖరి ఆనవాళ్ళు లభించాయి.[19] నియాండర్తల్‌లకు సంబంధించిన ఇతర పనిముట్ల సంప్రదాయాలలో చాటెల్పెర్రోనియాన్, ఆరిగ్నేసియన్, గ్రావేట్టియాన్ వంటివి ఉన్నాయి, ఈ చివరిది 22,000 సంవత్సరాల క్రితం ఉన్నది. నియాండర్తల్ ఉనికికి సంబంధించిన ఆఖరు సూచిక ఇదే.

నియాండర్తల్‌ల మెదడుకు ఉన్న శక్తి హోమో సేపియన్స్ కు ఉన్న శక్తితో సమమైనది, బహుశా ఇంవేసంఎక్కువేమో కూడా. ఇది ఈ రెంటి మెదడు పరిమాణములను పోల్చడానికి వీలు కలిగేలా ఉంది అని సూచిస్తున్నట్లుంది. 2008లో, ఒక శాస్త్రవేత్తల బృందం నియాండర్తల్‌ల పైన మూడు డైమెన్షన్లు ఉన్న కంప్యుటర్ సేవల ఆధారితము అయిన ఒక అధ్యయనాన్ని చేసారు. ఇందులో వారు రష్యా, సిరియాలలో దొరికిన నియాండర్తల్ పిల్లల శిలాజాల రూపలను పునర్నిర్మించి వాడారు. ఇది నియాండర్తల్‌లకు ఈ తరమునకు చెందిన మనుష్యులు పుట్టినప్పుడు ఎంత మెదడు పరిణామము ఉందో అంత పెద్ద వారికంటే కూడా పెద్దగా ఉంది అని తెలుస్తోంది.[20] మొత్తం మీద,నియాండర్తల్‌ల ఎత్తు వాటి సమకాలీనులైన హోమో సేపియన్‌లతో పోల్చి చూడడానికి సరిపోయేలా ఉంది అని తెలుస్తుంది. నియాండర్తల్‌లలో మగవాటి ఎత్తు దాదాపు 165–168 cm (65–66 in) ఉంటుంది. అవి గట్టి ఎముకల నిర్మాణ పద్ధతి కలిగి ఉంటాయి. అవి ముఖ్యముగా బలమైన భుజములు, చేతులు కలిగి ఉండి హోమో సేపియన్‌ల కంటే చాలా ఎక్కువ బలముగా ఉంటాయి.[21] వీటిలో ఆడ వాటి ఎత్తు152–156 cm (60–61 in)గా ఉంటుంది.[22]

2010లో ఒక U.S. పరిశోధకుడు వండబడిన చెట్ల పదార్ధము ఒక నియాండర్తల్ యొక్క పుర్రె పళ్ళలో కనుగొన్నట్లుగా నమోదు చేసాడు, దీని వలన అవి కేవలము ఎలుక మాంసము మాత్రమే తినేవని, [23] అత్యధికముగా వేరే జంతువులను తినేవి[24] అనే పాత భావన తప్పు అని తెలుపుతోంది.[25]

పదచరిత్రసవరించు

నియాండర్తల్ అనే పేరు నియాండర్తల్‌లోయ నుంచి వచ్చింది, దీనిని అంతకు ముందు Neanderthal అని స్పెల్లింగ్ ఇచ్చేవారు, ఇది జర్మనీలో ద్యుషెల్డార్ఫ్ యొక్క 12 km (7.5 mi)తూర్పు ప్రాంతంలో ఉంది.ఈ లోయ యొక్క పేరు వేదాంతి అయిన జోకిమ్ నియాండర్ పేరు మీదుగా వచ్చింది, ఇతను 17వ శతాబ్దమునకు చెందిన వ్యక్తి. డ్యుస్సెల్‌డార్ఫ్ దగ్గరి ప్రాంతాల్లో నివసించేవాడు. "నియాండర్" అనేది మాములుగా ఉండే న్యూమాన్ అనే ఒక ఇంటి పేరుకు శుద్ధ రూపము. "Tal" (1901 వరకు "Thal"గా జర్మనీలో స్పెల్లింగ్ మార్చి ఇవ్వబడే వరకు ఇలాగే ఇవ్వబడినది), ఇది లోయ అనే పదమునకు జర్మన్ యొక్క పదము. 1856లో నియాండర్తల్‌లో కనుగొనబడిన శిలాజాలను, నియాండర్తల్ 1 అని అంటారు. ఇది "నియాండర్తల్ పుర్రె"గా తెలుస్తోంది లేదా "నియాండర్తల్‌ల మెదడుడు కప్పి ఉంచే పుర్రె భాగం" అని యాన్త్రోపాలాజికల్ భాషలో అనబడుతున్నది. ఈ పుర్రె ఆధారంగా నిర్మించబడిన పునర్నిర్మాణమును ఎపుడైనా "నియాండర్తల్ మానవుడు" అని పిలుస్తారు.[26]హోమో నియాండర్తలెన్సిస్ అనే బైనామియాల్ పేరు, " నియాండర్తల్ మానవుడు" అనేది మొత్తము జాతులలో ఒక్క రకమైన ఉదాహరణగా తెలుస్తుంది, ఇది ఆంగ్లో-ఐరిష్ భూగర్భ శాస్త్రవేత్త విలియం కింగ్ (1864)ల వలన వచ్చింది.[ఉల్లేఖన అవసరం] 1920లలో వచ్చిన పేరు పొందిన సాహిత్యములో ఒక సముహముగా ఉన్న జాతులను "ది నియాందర్తల్స్" అనీ, ఒక్కటి ఉంటే "ఏ నియాందర్తల్" అని పిలవడము అనేది ఒక అలవాటుగా ఉండేది.[27]

జర్మన్ పదము Thal ("డేల్, వాలీ") యొక్క స్పెల్లింగ్ ను 1901లో Talగా మార్చబడినది. ఈ లోయ యొక్క స్పెల్లింగ్ దానికీ సరిపోయేలా Neandertal గా మార్చబడింది. ఏది ఏమైనప్పటికీ, ఈ మొదటి స్పెల్లింగ్ పాత తరము వారి కొరకు ఆంగ్లంలో అలాగే ఉంచబడింది. thతో కూడిన స్పెల్లింగ్ ప్రపంచ వ్యాప్తముగా ప్రతిసారి శాస్త్రీయ నామములో కూర్చబడింది. జర్మన్ లో, tతో ఉన్న క్రొత్త స్పెల్లింగ్ ఈ మానవులను, లోయనూ కూడా ఉద్దేశించి వాడబడుతున్నది. నియాండర్తల్ అనేది ఆంగ్లంలో బాగా వ్యాప్తి చెందిన మరొక స్పెల్లింగ్, ఇది ఆ తరువాతి కాలములో చాలా పదకోశములలో ఉదాహరణకు MSN ఎన్కార్టా వంటివాటిలో కూడా ఇవ్వబడగలిగేలా సాధారణ పదము అయినది. ఆర్కైవ్ద్ 2009-11-01.

Neandert(h)aler అనబడే జర్మన్ పదమును ఇలా ఉచ్చరించాలి (దాని స్పెల్లింగ్ తో సంబంధం లేకుండా).[nɛˈandɐˌtʰalɐ] అమెరికన్ ఇంగ్లీష్ మాట్లాడేవారు దీనిని సాధారణముగా ఇలా పలుకుతారు thin ) లో ఉన్న /θ/ (thగా పలుకుతారు. అమెరికన్ శాస్త్రవేత్తలు మాములుగా /t/గా వాడుతుంటారు. బ్రిటిష్ ఇంగ్లీష్ మాట్లాడేవారు దీనిని /t/గా పలుకుతారు, తరువాత tar లోని పొడవైన a,[28] గా జర్మన్ల మాట తీరును పోలి ఉండేలా వాడతారు. ఈ మాటతీరు /niːˈændərθɔːl/ యునైటెడ్ స్టేట్స్ లో చాలా సాధారణము. ముందుగా US నిఘంటువులలో ముందుగా చోటు చేసుకుంటుంది, ఉదాహరణకు అమెరికన్ హెరిటేజ్ డిక్షనరీ, రాండమ్ హౌస్ డిక్షనరీలు ఈ పదమును కలిగి ఉన్నాయి. UK లో పలికే తీరు /niːˈændərtɑːl/గా ఉన్నది, ఇది కేంబ్రిడ్జ్ ఎడ్వాన్స్డ్ లెర్నర్ ల నిఘంటువు), ఆక్స్ఫర్డ్ ఎడ్వాన్స్డ్ నిఘంటువు లలో ఇవ్వబడింది.

వర్గీకరణసవరించు

 
ఫస్ట్ కన్స్ట్రక్షన్ ఆఫ్ నియాండర్తల్ మేల్

కొంత కాలము వరకు శాస్త్రవేత్తలు నియాండర్తల్‌లను హోమో నియాందర్థలేన్సిస్ లేదా హోమో సేపియన్స్ నియాందర్థలేన్సిస్ లలో ఏ విభాగం క్రింద తీసుకోవాలి అనే విషయం పై విభేదించేవారు, ఆ తరువాతి కాలములో వాటిని హోమో సేపియన్ల ఉపజాతిగా ఉంచారు.[ఆధారం యివ్వలేదు][29] కొన్ని సమరుప అధ్యయనాలలో హోమో నియాందర్థలేన్సిస్ అనేది ఒక ప్రత్యేకమైన జాతి అని, మరే ఇతర జాతికి ఉపజాతి కాదు అన్న భావనను సమర్ధించాయి.[30] వేరే వారు వేరే వేరే అభిప్రాయములు వెలిబుచ్చారు, ఉదాహరణకు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ కేంబ్రిడ్జ్ యొక్క ఆచార్యుడు అయిన పౌల్ మెల్లర్స్ ఇలా చెప్పాడు, "సంప్రదాయాలు కలిసి పని చేయడము[31] అనేదానికి ఆధారం లేదు". మైటోకాండ్రియల్ DNA అధ్యయనాల నుండి వచ్చిన ఆధారం ప్రకారము నియాండర్తల్‌లు H.సేపియన్స్ ,[32] యొక్క ఉపజాతి కాదు అని తెలుస్తోంది కానీ ఇప్పటి కాలములో వచ్చిన జన్యుపరమైన ఆధారాలు వేరేలా సూచిస్తున్నాయి.[16][17]

నియాండర్తల్‌లు హోమో సేపియన్‌ల వంటివే అయిన తోలి హోమో ల ద్వారా పరిణమించాయి, రెండు కూడా చిమ్ప్ లాంటి పూర్వీకుల నుంచి ఐదు - 10 million సంవత్సరాల క్రితం వచ్చాయి. H. సేపియన్ల వలెనే, నియాండర్తల్‌లు ఆస్ట్రలోపిథెకస్ , హోమో హ్యాబిలిస్, హోమో ఇరగాస్టర్తో కూడా సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి, సరిగ్గా సరైన వారసత్వము అనేది సరిగా చెప్పలేము. హోమో సేపియన్‌లు, నియాండర్తల్‌ల మధ్య శరీర నిర్మాణ పరముగా రెంటికీ సంబంధించిన పూర్వీకులు హోమో ర్హొడేసియన్సిస్ లు, వీటి పేరు పురాతనమైన హోమో సేపియన్‌ల శిలాజాలు, బ్రోకెన్ హిల్ 1 కబ్వేలు 1921లో రోడేసియా యొక్క సరిహద్దులో కనిపెట్టబడిన తరువాత వచ్చింది.

హోమో ర్హొడేసియన్సిస్ లు ఆఫ్రికాలో 0.7 నుంచి 1 million సంవత్సరాల క్రితం వచ్చాయని అంచనా. హోమో ర్హొడేసియన్సిస్ లు అంతకు మునుపు దాదాపు800 thousand ఐరోపాను 800 thousandసంవత్సరాల క్రితం మానవులు ఆ ప్రాంతంలో అప్పటికే నివసిస్తున్న హోమో అన్టేస్సర్ లేదా హోమో సేప్రానేన్సిస్ ల ఒక రకముగా ముందు వచ్చిన అంచనాలు తెలిపాయి[clarification needed]. ఈ రెండు రకముల మానవులు యురోపియన్ హోమో హీడ్ఎల్బెర్గేన్సిస్ ల కంటే ముందుగా వచ్చినవి అవి ఉంటాయి; ఏది ఏమైనప్పటికీ, దక్షిణ-పడమర ప్రాంత ఐరోపాలో ఎవరు తయారు చేసారో తెలియని రాళ్ళ ఆయుధములు 1.2 నుంచి 1.56 million సంవత్సరాల క్రితం కనుగొనబడ్డాయి. హోమో హీడ్ఎల్బెర్గేన్సిస్ లు ఐరోపాలో 600,000 సంవత్సరాల క్రితం ఉన్నట్లుగా సీమా దే లాస్ హ్యుసస్ (ఆటప్యురివేసంకొండ గుహ లో) ఇబెరియన్ వెనిజులాలోని ఆధారం తెలుపుతుంది.

మాలిక్యులర్ ఫిలో జెనెటిక్ ఎనాలిసిస్[33] హోమో ర్హొడేసియన్సిస్[ఉల్లేఖన అవసరం], హోమో హీడ్ఎల్బెర్గేన్సిస్ లు రెండు కూడా 350,000 సంవత్సరాల క్రితం ఒకే జాతిలా కలిసి పోయి ఉండేది అని, ఆ తరువాత గత 200,000 సంవత్సరాల క్రితం మాత్రమే హోమో హీడ్ఎల్బెర్గేన్సిస్ లు హోమో ర్హొడేసియన్సిస్ లుగా వచ్చాయి. అవే ముఖ్యమైన నియాండర్తల్ మానవులు అయ్యాయి. దీని వలన అసలు నియాండర్తల్ జనాభా హోమో హీడ్ఎల్బెర్గేన్సిస్ ల కంటే ఎక్కువగా ఈరోజులలో ఉన్న మానవులతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. ఏది ఏమైనప్పటికీ, ఈ మధ్య నియాండర్తల్‌లు, క్రొత్త తరపు మానవుల మధ్య విజయవంతముగా జరిగిన కలయిక సందేహాస్పదమైన విషయానికి తెర తీసింది, కనీసము కొన్ని నియాండర్తల్ జానాభాలో ప్రత్యేకముగా తెలుస్తూనే ఉంది.

పరిశోధన చరిత్రసవరించు

 
ది సైట్ ఆఫ్ క్లీనే గ్రోటీ వేర్ ది ఫస్ట్ నియాండర్తల్ వాజ్ అన్ఎర్త్ద్డ్ బై మైనర్స్ ఇన్ ది 19 త్ సెంచురీ
 
లొకేషన్ ఆఫ్ నియాండర్తల్ వాలీ, జర్మనీ. (ది హైలైటెడ్ ఏరియా ఈజ్ ది మోడరన్ ఫెడరల్ స్టేట్ ఆఫ్ నార్త్ రైనే-వెస్ట్ఫాలియా.)

మొదటిగా కనుగొన్న నియాండర్తల్ అవశేషాలు ఎంజిస్-2 పుర్రె. దీన్ని 1829 లో బెల్జియం లోని ష్మెర్లింగ్ గుహల్లో ఫిలిప్పే-కార్లేస్ ష్మెర్లింగ్ కనుగొన్నాడు. అదొక ప్రాచీన మానవుని పుర్రెగా అతడు భావించాడు.[34] జిబ్రాల్టర్ లోని ఫోర్బ్స్ క్వారీలో లభించిన జిబ్రాల్టర్-1 ను 1848 లో జిబ్రాల్టర్ సైంటిఫిక్ సోసైటీకి దాని సెక్రెటరీ చూపించాడు. దాన్ని కూడా ప్రాచీన మానవ శిలాజం గానే భావించారు.[35] 1856 లో నియాండర్ లోయ లోని సున్నపు క్వారీలో జోహన్ కార్ల్ ఫుల్‌రోట్ అనే ఉపాధ్యాయుడికి కొన్ని ఎముకలు దొరికాయి. అవి మానవుల ఎముకల కంటే విభిన్నంగా ఉన్నాయని భావించి, అతడు వాటిని అధ్యయనం చేసేందుకు గాను, 1857 లో జర్మను మానవ శాస్త్రవేత్త హెర్మన్ షాఫ్ఫ్‌హాసెన్‌కు ఇచ్చాడు. ఆ శిలాజాలనే నియాండర్తల్-1 అని అంటారు. ఇది నియాండర్తల్ కు చెందిన హోలోటైప్ స్పెసిమెన్. ఆ ఎముకల్లో పుర్రె, తొడ ఎముకలు, కుడి చెయ్యి, ఎడమ చేతి ఎముక, ముంజేతి పెద్ద ఎముక, కుడి తుంటి ఎముక, కుడి భుజం ఎముకలోని ముక్క, ఛాతీ ఎముకల ముక్కలూ ఉన్నాయి.[36][37] చార్లెస్ డార్విన్ ఆన్ ది ఆరిజిన్ ఆఫ్ స్పీసీస్ ప్రచురించాక, ఆ ఎముకలు ఒక పురాతన మానవ రూపానికి చెందినవై ఉంటాయని ఫుల్‌రోట్, షాఫ్ఫ్‌హాసెన్‌లు వాదించారు.[38][39][40][41] అయితే, రుడాల్ఫ్ విర్కోవ్ అనే పాథాలజిస్టు దీన్నిఖండించాడు. ఒకేఒక్క స్పెసిమెన్‌పై ఆధాఅరపడి ఒక కొత్త జాతిని నిర్వచించడాన్ని అతడు వ్యతిరేకించాడు. 1872 లో, ఆ శిలాజాల లక్షణాలను బట్టి దాని పురాతనత్వాన్ని గుర్తించక, పొరపాటున దానికి ముసలితనాన్ని, జబ్బును, శరీరనిర్మాణంలో లోపాలనూ ఆపాదించాడు.[42] దీనివల్ల, నియాండర్తళ్ళపై పరిశోధన ఆ శతాబ్దాంతం వరకూ ముందుకు పోకుండా ఆగిపోయింది.[43][44]

అసలు నియాండర్తల్‌లను కనుగొనడ మనేది ఇప్పుడు పేలియోఆంత్రోపాలజీ యొక్క మొదలుగా భావించబడుతున్నది. ఇవి, ఇతర కనిపెట్టబడిన విషయాల వలన వీరే ప్రస్తుత క్రొత్త తరపు మానవుల మూలములు కలిగిన ప్రాచీన యురోపియన్లు. ముఖ్య భూమిక కలిగి ఉండే వారు అని తెలుస్తోంది. అప్పటి నుంచి 400లకు పైగా నియాండర్తల్‌ల పుర్రెలు కనుగొనబడ్డాయి.[45]

కాలక్రమంసవరించు

 
స్కాల్ ఫౌండ్ ఇన్ 1886 ఇన్ స్పై, బెల్జియం
 
ఫ్రంట్ బాన్ ఆఫ్ నియాండర్తల్ చైల్డ్ ఫ్రం ది కేవ్ ఆఫ్ లా గారిజులా
 
స్కూల్ ఫ్రం లా చాపెల్లి ఆక్స్ సెయింట్స్
  • 1829: నియాండర్తల్‌ల పుర్రెలు ఎంగిస్, బెల్జియంలలో లభించాయి.
  • 1848: నియాండర్తల్ యొక్క పుర్రె ఫోర్బ్స్' క్వారీలో, జిబ్రాల్టర్లోను లభించాయి. వాటిని ఆ సమయములో "ఒక పురాతన మానవుడి"వని అని భావించారు.
  • 1856: జోహాన్న్ కార్ల్ ఫుహ్ల్రుట్ తొలిసారిగా "నియాండర్తల్ మనిషి" అని చెప్ప వీలు కుదిరే శిలాజాలను కనిపెట్టాడు, అతను దీనిని ప్రస్తుతము నార్త్ రైనే-వేస్త్ఫాలియా, జర్మనీలో ఉన్న మెట్ట్మన్ కు దగ్గరలో ఉన్న నియాండర్ లోయలో కనుగొన్నాడు.
  • 1880: నియాండర్తల్ పిల్ల యొక్క క్రింది దవడ ఒక మంచి సందర్భములో కనిపెట్టబడినది. ఇది ఇతర మౌస్టేరియన్ పనిముట్లు, వంట చేసుకునే పొయ్యిలు, చంపబడిన ఇతర జంతువుల కలేబరములు వంటి చెత్తతో కలిసి ఉంది. ఇది సాంస్కృతిక అవశేషాలను సూచిస్తుంది.
  • 1886: రెండు దాదాపు చక్కగా ఉన్న ఒక స్త్రీ, పురుషుల ఆస్తి పంజరములు బెల్జియం లోని స్పైలో కనిపెట్టబడ్డాయి. ఇవి గొప్ప మౌస్టీరియన్-టైప్ వంటి సాధనములకు దాదాపు 16 అడుగుల లోతులో దొరికాయి.
  • 1899: సాంస్కృతిక అవశేషాలు. అంతరించిపోయిన జంతువుల ఎముకులతో సంబంధం ఉన్న వందల కొద్దీ ఎముకలు స్త్రాటిగ్రాఫిక్ స్థాయిలో వర్ణించబడ్డాయి.
  • 1908: దాదాపు పూర్తి అయిన ఒక నియాండర్తల్ యొక్క ఆస్తి పంజరము మౌస్టేరియన్ పనిముట్లు, వధించబడిన జంతువుల ఎముకలతో కూడి దొరికాయి.
  • 1925: ఫ్రాన్సిస్ టూర్విల్లె-పెట్రె 'గెలిలీ మానవుడు ' లేదా 'గెలిలీ అష్టి పంజరము'లను పలేస్టినే లోని జుట్టియే లోయలో కనిపెట్టాడు, ఇది ప్రస్తుతము వాడి అముద్ (ప్రస్తుత ఇజ్రాయిల్) లో ఉంది.
  • 1953–1957: రాల్ఫ్ సోలేకి తొమ్మిది నియాండర్తల్‌ల ఆస్తి పంజరములను ఉత్తర ఇరాక్ లోని షనిడర్ లో బయల్పరచాడు.
  • 1975: నియాండర్తల్‌ల కాళ్ళ పై ఎరిక్ త్రిన్కస్యొక్క పరిశోధనలో అవి ఈ తరపు మనుషుల లానే నడిచేవి అని తేలింది.
  • 1987: ఇజ్రాయిల్ లో దొరికిన శిలాజాలను బట్టి థెర్మోల్యుమినేస్స్నే ఫలితములు కేబరాకు 60,000 BPకు చెందినవి. మనుష్యులు కఫ్క్యాజేకు 90,000 బప్ కు ముందు చెందినవి అని ఎలెక్ట్రాన్ స్పిన్ ప్రతిధ్వని (ESR) ద్వారా కఫ్క్యాజే (90,000 BP), ఎస్ స్ఖూల్ లు (80,000 BP) క్రితానివి అని నిర్ధారించబడ్డాయి.
  • 1991: ESR రోజులు కఫ్క్యాజే, స్ఖుల్ ల నుంచి చూస్తే టబున్ నియాండర్తల్‌లు ఇప్పటి మానవుల జాతికి సమకాలికులు అని తెలుస్తోంది.
  • 1997: మాతిహస్ క్రింగ్ మొదలైనవారులు తొలిసారిగా నియందర్ లోయలో నియాండర్తల్‌ల మైటోకాండ్రియల్ DNA (mtDNA) ను, ఫెల్డ్హోఫర్ గ్రోట్తో నుండి ఒక శిలాజాన్ని తీసుకుని వాటిని విస్తరించాడు.[46]
  • 2000: కాకసస్ లోని మేజ్మైవేసంగుహలో చనిపోయిన నియాండర్తల్ (29,000 BP)పిల్ల నుంచి DNA ను ఇగోర్ ఒవ్చిన్నికోవ్, కిర్స్టన్ లైడెన్, విలియం గుడమన్ మొదలైనవారు తిరిగి సంపాదించగలిగారు.[47]
  • 2005: దిమాక్స్ ప్లాంక్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఫర్ ఎవల్యుషనరీ యాన్త్రోపాలజీనియాండర్తల్‌ల జన్యువును తిరిగి తయారు చేయడానికి ఒక ప్రాజక్ట్ మొదలు పెట్టింది.
  • 2006: ది మాక్స్ ప్లాంక్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఫర్ ఎవల్యుషనరీ యాన్త్రోపాలజీ తాను నియాండర్తల్ యొక్క జన్యువును తిరిగి తయారు చేయడములో కనెక్టికట్ లో ఉన్న 454 లైఫ్ సైన్సెస్తో కలిసి పని చేస్తానని అందరకు తెలిపింది.
  • 2009: ది మాక్స్ ప్లాంక్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఫర్ ఎవల్యుషనరీ ఆంత్రోపాలజీ తము "మొదటి చిత్తు" నియాండర్తల్ జన్యువును తయారు చేసామని ప్రకటించింది.[48]
  • 2010: నియాండర్తల్ జీనోమ్ ను ఈ తరపు ఆరికా, యురేషియా ప్రాంతపు మానవులతో పోల్చి చూసినప్పుడు ఆఫ్రికన్ లు కాని వారి 1–4% జన్యువులు నియాండర్తల్‌ల జన్యువులతో సమముగా ఉన్నాయి.[16][17]
  • 2010: హోమో సేపియన్ల ప్రభావమునకు దూరముగా నియాండర్తల్‌ల పనిముట్లు ఉండడము చూసిన తరువాత ఈ జాతులు వాటి అంతట అవే పనిముట్లను తయారు చేసుకోగలిగిన ప్రజ్ఞ కలిగి ఉన్నాయని, అంతకు ముందు భావించిన దానికంటే ఎక్కువగా కుడా తెలివైనవనీ సూచన లభిస్తోంది. ఇంకా, నియాండర్తల్‌లు అంతకు ముందు అనుకున్నట్లుగా హోమో సేపియన్లతో చాలా దగ్గర సంబంధం కలిగి ఉండవచ్చు అని బహుశా అవి ఉపజాతి అయి ఉండవచ్చు అని ఒక అభిప్రాయము వచ్చింది.[49]

పెరిగే ప్రదేశాలు, పరిధిసవరించు

 
సైట్స్ వేర్ టిపికల్ నియాండర్తల్ ఫాసిల్స్ హావ్ బీన్ ఫౌండ్.

తొలి తరము నియాండర్తల్‌లు ఆఖరి గ్లేసియల్ సమయంలో -100,000 సంవత్సరాల క్రితం - ఉనికిలో ఉన్నాయి. ఈ గ్లేసియల్ కాలంలో నియాండర్తల్‌లకు చాలా నష్టం కలిగించినందున, అంతకు ముందరి జాతుల గురించి తెలియ రాలేదు. అవి కొంచెంగా మిగిలిన దేశాల్లో హిమానీ నదానికి దక్షిణంగా ఉన్న ప్రాంతం ఐరోపా, దాదాపుగా 50 డిగ్రీల ఉత్తర అక్షాంశం, పడమర ప్రాంతపు ఐరోపా, గ్రేట్ బ్రిటన్ [50] యొక్క దక్షిణ తీర ప్రాంతము, మధ్య ఐరోపా, బాల్కన్ లు,[51] ఉక్రెయిన్ లోని కొన్ని ప్రాంతాలు, పడమర రష్యాలోని కొన్ని ప్రాంతాలు, ఐరోపా బయట ఉన్న జాగ్రోస్ పర్వతములు, లేవంట్ లు ఉన్నాయి.

నియాండర్తల్‌ల అవశేషాలు ఇప్పటి వరకు ఆఫ్రికాలో లభించలేదు. కానీ ఆఫ్రికాకు దగ్గరలోని జిబ్రాల్టర్, లేవంట్ లలో కనబడ్డాయి. కొన్ని లేవంటైన్ ప్రాంతాల్లో, హోమో సేపియన్‌ల తరువాత కూడా చాలా కాలం పాటు నియాండర్తల్‌లు ఉన్నారు. తూర్పు మెడిటేరియన్ ప్రాంతాల్లో క్షీరదముల శిలాజాలు నియాండర్తల్‌లు ఉన్న సమయములోనే చలిని తక్కుకునే ఇతర జంతువులు ఉండేవని సూచించేవి. దీని అర్ధము నియాండర్తల్‌లు H. సేపియన్‌ల కంటే చక్కగా చల్లటి శీతోష్ణస్థితిని తట్టుకునే శక్తి కలిగి ఉండేవని నిజమునకు మధ్య తూర్పు ప్రాంతమునకు చెందిన కొన్ని అతి చల్లటి వాతావరణ సమయములో ఈ నియాండర్తల్‌లు H. సేపియన్‌ల స్థానములోకి వచ్చేసాయని తెలుస్తోంది. ఆ సమయములలో హోమో సేపియన్లు మాత్రమే మానవులను పోలి ఉన్నాయని అనిపిస్తుంది. నియాండర్తల్‌లు దక్షిణ-పడమర ప్రాంత కొత్త ఇజ్రాయిల్ ప్రాంతంలో ఎపుడైనా నివసించిన దాఖలాలు లేవు. శీతోష్ణస్థితి మరింతగా వేడిగా మారడము మొదలు అవ్వగానే, నియాండర్తల్‌లు, ఇతర చలిని తట్టుకునే క్షీరదముల జాతులతో సహా ఉత్తర ప్రాంతమునకు తిరిగి వెళ్ళిపోయాయి. ఈ వాతావరణ ప్రభావము వాటి జనాభా పై "క్రొత్త" తరమునకు చెందిన ప్రజలు నియాండర్తల్ పై పోటా పోటీగా లాభము తీసుకోవడానికి ముందుగా జరిగింది, ఈ మార్పులు అనేవి నియాండర్తల్‌లు అసలు లేకుండా పూర్తిగా "క్రొత్త" తరమునకు చెందిన మానవుల ఆధిపత్యము పెరిగే వరకు పది వేల సంవత్సరాల క్రితం జరిగింది, కొంత సంకరము జరిగినప్పటికీ అది అంతగా లెక్కలోకి రాదు.[52]

దక్షిణ ఆఫ్రికా, ఐరోపా, పడమర/మధ్య ఆసియా నియాండర్తల్‌ల మానవ జీవితములో ప్రత్యేకమైన అభివృద్ధి జరిగింది,కానీ వేరు నిజమైన నియాండర్తల్‌లు కాదు. అలాంటి ఒక ఉదాహరణ కావాలంటే రోదేషియాన్ మానవుడు హోమో ర్హోదేసియన్సిస్లు వంటి వారు ఒకప్పుడు మరే ఇతర యురోపియన్ నియాండర్తల్‌లు రావడానికి ముందుగానే ఉన్నారు, కానీ వేరిలో ఇప్పటి తరమునకు చెందిన పళ్ళు, కొంత H. రోదేన్సియసిస్ జనాభాలు ఇప్పటి తరపు హోమో సేపియన్స్ సేపియన్స్ బయటపడ్డాయి.

ఈ రోజు వరకు, పడమర/మధ్య యురేషియన్ నియాండర్తల్‌లలా ఉన్న ఒకే లాంటి ప్రజల మధ్య ఎలాంటి దగ్గర సంబంధం కానీ కనిపెట్టబడలేదు, కనీసము యురేషియన్ నియాండర్తల్‌ల, H. ర్హోదేసియాన్సిస్ లు వేరు వేరుగా పరిణామము చెందినట్లుగా తెలుస్తోంది. అంతకు ముందు నియాండర్తల్‌ల కంటే కలిసి పరిణామము పొందినట్లుగా తెలుస్తోంది.

ఐరోపా లేదా పశ్చిమ, మధ్య ఆసియా ప్రాంతములకు చెందినవి కాకుండా మరే ఇతర ప్రాంతపు వాటినైనా ప్రస్తుతము జరిగిన పరిశోధన, దొరికిన శిలాజాల ఆధారాలతో అసలు నియాండర్తల్ అనడం కష్టము. అది తప్పు కూడా. నిజమైన నియాండర్తల్‌లు బహుశా తూర్పు నుండి అల్టాయి పర్వతముల వరకు వ్యాపించాయి, ఇంవేసంతూర్పు నుంచి దక్షిణము వైపుకు కాదు. ఆఫ్రివేసంలోకు అసలు వెళ్ళలేదు.నియాండర్తల్‌ల వ్యాప్తి ఆఫ్రివేసంలోని దక్షిణ ప్రాంతపు భూమి "క్రొత్త తరపు" H.సాప్ లచే 160,000 సంవత్సరాల క్రితం వాటి రాకకు పూర్వమే ఉంది.

ఉత్తమ జాతికి చెందిన నియాండర్తల్‌ల శిలాజాలు ఉత్తర జర్మనీ నుండి ఇజ్రాయిల్ వరకూ, మెడిటేరియన్ దేశములు అయిన స్పెయిన్[53], ఇటలీ[54] లు దక్షిణ ప్రాంతంలో, పడమర ప్రాంతం నుండి ఇంగ్లాండ్, పోర్చుగల్ లు, తూర్పు ప్రాంతంలో ఉజ్బెకిస్తాన్లు వంటి పెద్ద ప్రదేశములలో ఉండేవి. ఈ ప్రదేశము మొత్తములో ఒకేసారి ఉండేవి కాదు. చల్లటి సమయము అయిపోతూ ఉంటే వాటి వ్యాప్తి ఉన్న దక్షిణ ప్రాంత సరిహద్దు చిన్నది అయిపోతూ ఉంటుంది. మరోలా చూస్తే, వాటి శిలాజాలు చెప్పిన ప్రకారము ఉన్న ప్రదేశము వాటి చేత ఆక్రమించబడిన నిజమైన దక్షిణ ప్రాంత సరిహద్దు కాదు, మధ్య శిలా యుగమునకు చెందిన పొరపాటు వలన దక్షిణముగా, 60° న వరకు రష్యన్ మైదానములో కూడా ఉన్నట్లుగా తెలుస్తోంది.[55] ఈ మధ్య దొరికిన ఆధారాలు నియాండర్తల్‌ల వ్యాప్తి1,250 miles (2,010 km) తూర్పు నుండి దక్షిణమునకు సైబీరియా వరకు, అట్లై పర్వతముల వరకు వ్యాప్తి చెందినట్లు తెలుస్తోంది.[56][57]

శరీర నిర్మాణంసవరించు

నియాండర్తల్ శరీర శాస్త్రము ఇప్పటి తరమునకు చెందిన మానవుల శరీరం కంటే చాలా గట్టిగా, బలముగా ఉంటుంది.

ప్రవర్తనా సరళిసవరించు

నియాండర్తల్‌లు దాదాపు మాంసాహారులు[23][24] వారు రాళ్ళతోను, చెక్కలతోను, ఆయుధాలు తయారు చేయగలిగేవారు. వారికి స్వంత భాష ఉండేది (దీని స్వభావము గురించి ఇప్పుడు చర్చలు జరుగుతున్నాయి). ఒక చోట సముహాలుగా బ్రతుకుతూ ఉండేవారు[58]. జంతు చర్మాలను దుస్తులుగా శరీరాన్ని కప్పుకునేవారని, మరణించిన వారిని సమాధి చేసేవారని పరిశోధనల్లో తేలింది.

జన్యురాశిసవరించు

ముందుగా జరిగిన పరిశోధనలు మైటోకాండ్రియల్ DNA (mtDNA) పైనే శ్రద్ధ చూపించాయి, దీని వలన కేవలము తల్లి తరఫున వస్తున్న వారసత్వము, దాని వలన వచ్చే జన్యుపరమైన ఇబ్బందులు మాత్రమే తెలుస్తాయి, దీని వలన నియాండర్తల్, ఇతర ప్రజల మధ్య అయి ఉండవచ్చు అని భావింపబడే సంకరమునకు సంబంధించిన వివరములు తెలుసుకోవడానికి ఇది అంతగా ఉపయుక్తము కాదు.

1997లో, 30,000 ఏళ్ళ క్రితం బ్రతికిన నియాండర్తల్ ఎముకల నుంచి జన్యు శాస్త్రవేత్తలు చిన్న DNA వరుసను తీయగలిగారు.[59]

జులై 2006లో, ది మాక్స్ ప్లాంక్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఫర్ ఎవల్యుషనరీ యాన్త్రోపాలజీ, 454 లైఫ్ సైన్సెస్ లు తాము రాబోయే రెండు సంవత్సరాలలో నియాండర్తల్ జన్యువును తయారు చేస్తామని ప్రకటించారు. ఈ జన్యువు దాదాపు మనిషి జన్యువు అంత పరిణామము కలిగి ఉంటుంది అని ఉహించబడినది. మూడు బిలియన్ల మూల జతలు ఉంటాయని, చాలా జన్యువులను పంచుకుంటాయని భావించబడింది. ఈ పోలిక నియాండర్తల్‌లు అర్ధం చేసుకోవడానికి, మానవుల, వారి మెదడుల పరిణామ క్రముమును కూడా అర్ధం చేసుకోవడానికి పనికి వస్తుంది అని ఆశించబడింది.[60]

స్వంతే పాబో 70 కంటే ఎక్కువ నియందర్తాల్ స్పెసిమెన్లను పరీక్ష చేసాడు. ముందుగా 38,000 సంవత్సరాల క్రితం నుంచి ఉన్న,విన్దిజా గుహలో కనుగొనబడిన ఒక ఫెముర్ ఎముక ముక్కను DNA వరుసలు కనిపెట్టడానికి వాడుకున్నాడు, క్రోషియా, 1980 లో హోమో నియాండర్తలెన్సిస్ హోమో సేపియన్‌లు దాదాపు 99.5% వరకు ఒకేలాంటి DNA ను కలిగి ఉన్నాయి, ఈ రెండు జాతులు దాదాపు 500,000 సంవత్సరాల క్రితం ఒకే పూర్వీకులను కలిగి ఉన్నాయి. నేచర్ పత్రికలో వస్తున్న ఒక వ్యాసములో[61]జాతులు రెండుగా విడిపోయింది 516,000 సంవత్సరాల క్రితం అని లెక్కించి వ్రాయబడినది, అదే శిలాజాల లెక్క ప్రకారము అది 400,000 సంవత్సరాల క్రితం అని తెలుస్తోంది.[62] 2007లో జరిగిన ఒక అధ్యయనం ఇలా విడిపోవడము ఇంవేసంపూర్వము దాదాపు 800,000 సంవత్సరాల క్రితం జరిగింది అని తెలిపింది.[63]

బెర్కిలీ, కాలిఫోర్నియా, లారెన్స్ బెర్క్లీ నేషనల్ లాబొరేటరీకు చెందిన ఎడ్వర్డ్ రూబిన్ నియాండర్తల్‌ల జన్యువు పై పరీక్షలు జరిపి మానవులు, నియాండర్తల్‌ల DNA లు దాదాపు 99.5% నుండి 99.9% వరకు ఒకేలా ఉన్నాయి అని తెలిపాడు.[64][65]

2006 నవంబరు 16 న లారెన్స్ బెర్క్లీ నేషనల్ లాబొరేటరీ ప్రత్రివేసంముఖముగా ఒక ప్రకటన చేసింది, అందులో నియాండర్తల్‌లు, మానవులు బహుశా సంయోగము చెందలేదు అని అభిప్రాయము వ్యక్తము చేసింది.[66] U.S. డిపార్ట్మెంట్ ఆఫ్ ఎనేర్జీ'స్ లారెన్స్ బెర్కిలీ నేషనల్ లాబొరేటరీ, జాయింట్ జీనోమ్ ఇన్స్టిట్యూట్ (JGI)ల డైరెక్టర్ ఐన ఎడ్వర్డ్ M. రూబిన్ 38,000 సంవత్సరాల వయస్సు కలిగిన విన్దియా నియాండర్తల్ ఫెముర్ యొక్క జీనోమిక్ కేంద్రీయ DNA (nDNA) లోని (0.00002)వ వంతును తయారు చేసాడు. వారి లెక్కల ప్రకారము రెంటికీ ఒకటే అయిన పూర్వీకులు దాదాపు 353,000 సంవత్సరాల క్రితం ఉండేవారు. రెండు జాతులుగా విడిపోయి 188,000 సంవత్సరాలు అయినది అని తెలుస్తోంది. వారి ఫలితములు ఇప్పటి తరమునకు చెందిన మానవుల, నియాండర్తల్‌ల జన్యువులు దాదాపు 99.5% శాతము ఒకటే అని తెలిపాయి, కానీ ఈ రెండు జాతుల జన్యువులలో ఇంత దగ్గరితనము ఉన్నప్పటికీ, ఈ రెండు జాతులు ఒకేసారి ఒకే ప్రాంతంలో వేల సంవత్సరాల పాటు కలిసి బ్రతికినప్పటికినీ, రూబిన్ జట్టులోని సభ్యు లెవరూ ఈ రెండు జాతుల సమాగమమును గురించిన ఎలాంటి ఆధారాన్ని కనిపెట్టలేకపోయారు. రూబిన్ "ఈ రెండు మానవ జాతుల సమాగమమును గురించి సరిగ్గా నిర్ధారించలేకపోయినప్పటికీ, నియాండర్తల్‌ల కేంద్రీయ విశ్లేషణ ఇలా చెప్పుకోతగ్గ స్థాయిలో జరిగి ఉండి ఉండవచ్చు అని సూచిస్తోంది" అని అన్నాడు.[67]

2008 లో జర్మనీ, మున్సిచ్ లో ఉన్న మాక్స్ ప్లాంక్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఫర్ ఎవల్యుషనరీ ఆంత్రోపాలజీకు చెందిన రిచర్డ్ E. గ్రీన్ మొదలైనవారు నియాండర్తల్‌ల మొత్తము మైటో కాన్ద్రియాల్ DNA (mtDNA)యొక్క పూర్తి వరుసను ప్రచురించారు. వారు ఇలా చెప్పాయి " నియాండర్తల్‌లు ఇతరపు మానవుల కన్నా చాలా సమయములలో చిన్న చిన్న జనాభా సంఖ్య పై తమ ప్రభావమును కలిగి ఉన్నాయి".[68] నేచర్లో గ్రీన్ మొదలైనవారు కనుగొనిన విషయాల గురించి వ్రాస్తూ, జేమ్స్ మోర్గాన్ mtDNA శ్రేణి నియాండర్తల్‌లు అక్కడ నివసించాయి అనడానికి ఒక ఆధారం అని "చిన్న, వేరు పడిన జనాభా. ఇవి బహుశా వాటి మానవ పోరుగుతో సంయోగం చెందలేదు అని చెప్పారు."[69][70]

అదే ప్రచురణలో, స్వాంటే పాబో అంతకు ముందు మాక్స్ ప్లాంక్ ఇన్స్టిట్యుట్ లో చేసిన పనికి సంబంధించిన విషయాన్ని "కాలుష్యము అనేది చాలా పెద్ద విషయం" అని రహస్యమును విప్పాడు. ఆ తరువాత వారు తమ స్పెసిమెన్లో 11% శాతము మొత్తము ఇప్పటి మానవుల DNA అన్న విషయాన్ని తెలుసుకోగలిగారు.[71][72] అప్పటి నుంచి, సరైన ప్రాంతాములలో తయారు అయ్యే పని ఎక్కువగా చేయబడినది. నాలుగు జతల కాళ్ళ "టాగులు" నియాండర్తల్‌ల DNA తో ఉంచేవారు, దీని వలన DNAను గుర్తించడానికి వీలు కలిగేది.

పాబో ప్రకారము మూడు బిలియన్ల న్యుకియోటైడ్ లు తయారు చేయబడ్డాయి. మానవులు, నియాండర్తల్‌ల మధ్య మూడవ వంతు విశ్లేషణ కూడా ఆ రెంటి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని తెలపలేకపోయాయి. ఇదే విషయం పై రెండు సంవత్సరాల తరువాత నూనాన్ తన పనితో గెలిచాడు. మైక్రోసేఫాలిన్ వేరియంట్ అనేది ఆఫ్రివేసంబయట చాలా మామూలు, ఇది నియాండర్తల్‌లు ఉన్న ప్రాంతంలో కనుగోనమని చెప్పబడినది. ఇది మానవులలో మెదడు బాగా పెరగడానికి కారణము, ఇంవేసంఇది నియాండర్తల్‌లలో కనుగొనబడలేదు. అలాగే అతి పాత యురోపియన్ లలో ముఖ్యముగా కనుగొనబడిన MAPT వేరియంట్ కూడా నియాండర్తల్‌లలో కనుగొనబడలేదు.[71]

ఏది ఏమైనప్పటికీ, మొదటి నియాండర్తల్‌ల జన్యువు యొక్క తొలి చిత్తు పత్రి వీరి చేతనే మే 2010లో వెలువరించబడినది. ఆయా జాతుల మధ్య సంగమము జరిగి ఉండవచ్చు అని అభిప్రాయము తెలుపుతోంది.[16][17] ఈ అధ్యయనాన్ని నడిపించిన పాబో "మనలో ఆఫ్రివేసంబయట ఉండే వారు చిన్న నియాండర్తల్ DNA ను తమతో పాటు మోసుకుని తిరుగుతున్నారు" అని అన్నాడు. "నియాండర్తల్‌ల నుంచి వచ్చిన జన్యువుల సమాచారము 1 నుంచి 4 శాతమునకు ఉంది." ఇది ఆఫ్రికన్ కాని వారిలో ఈ రోజున ఇది చిన్నది కాని నిజమైన పూర్వీకుల శాతము" అని ఈ అధ్యయనం పై పనిచేసిన డాక్టర్.డేవిడ్ రీచ్ ఆఫ్ హార్వర్డ్ మెడికల్ స్కూల్, బోస్టన్ అన్నారు. ఈ అధ్యయనాలో నియాండర్తల్ జన్యువును చైనా, ఫ్రాన్స్, సబ్-సహారాన్ ఆఫ్రికా, పపువా న్యూ గినియాకు చెందిన ఐదు వేరు వేరు మానవులతో పోల్చి చూడబడింది. కనిపెట్టబడిన విషయం ఏమిటి అంటే ఇద్దరు ఆఫ్రికన్ల ద్వారా నిర్వచించబడిన బేస్ లైన్ తో పోల్చి చూస్తే ఆఫ్రికన్లు కాని వారికీ దాదాపు 1 నుండి 4 శాతము నియాండర్తల్‌ల జన్యువులు ఉన్నాయి. దీని అర్ధము నియాండర్తల్‌ల జన్యువులు ఇప్పటి తరము మానవులకు వస్తున్నాయి అంటే ఈ రెండు జాతుల జనాభా మధ్య సంయోగము జరిగింది అని తెలుస్తోంది. ఈ మూడు ఆఫ్రికన్ కాని వారి జన్యువులు ఒకే లాంటి నియాండర్తల్‌ల జన్యువుల వరుసలు చూపిస్తున్నాయి కాబట్టి, ఇప్పటి తరము మానవులు ఆఫ్రివేసంనుంచి బయటకు వలస వస్తున్నప్పుడు, బహుశా మధ్య తూర్పు ప్రాంతాల్లో సంయోగము జరిగి ఉండాలి. మానవుల నుండి నియాండర్తల్‌లకు జన్యువులు వచ్చినట్లుగా ఏమి ఆధారాలు కనుగొనబడలేదు. ఇది వస్తుంది అని కూడా అనుకోకూడదు ఎందుకంటే చిన్న మానవ సమూహము, పెద్ద సంఖ్యలో ఉన్న నియాండర్తల్‌ల మధ్య సంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి. చాలా కొద్దిగా మాత్రమే ఈ సంయోగములు జరిగి ఉన్నట్లుగా తెలుస్తోంది, ఎందుకంటే అది బహుసా వలసల తోలి దశలో జరిగినట్లుగా ఉంది.[16]

సంయోగము అనేదాని గురించి తెలపడానికి ఇంటర్ బ్రీడింగ్ అనేది ఖర్చులేని విధానము అని, జన్యువులను తెలుసుకోవడానికి సరైన పద్ధతి అయినప్పటికీ, రచయితలు వేరే అవకాశము ఉన్న సంగతిని పూర్తిగా విస్మరించలేదు, ఇందులో ఆధారభూతమైన జనాభా అయిన ఆఫ్రికాకు చెందని జనాభాలో అప్పటికే నియాండర్తల్‌ల జన్యువులు ఉన్నాయి. వేరే ఆఫ్రికన్ల కంటే ఎక్కువగా నియాండర్తల్‌లతో సంబంధాలు కలిగి ఉన్నారు, ఇది పురాతన కాలము నుంచి ఆఫ్రికాలో వస్తున్న జన్యుపరమైన విభాగాల వలన వస్తుంది.[16]

ఇప్పటి తరము మానవుల, నియాండర్తల్‌ల మధ్య తేడాగా ఉన్న జన్యువులు RPTN, SPAG17, CAN15, TTF1, PCD16 .[16]

విలుప్తి (అంతరించిపోవడం)సవరించు

నియాండర్తళ్ళు దాదాపు 41,000 - 39,000 సంవత్సరాల క్రితాల మధ్య కాలంలో అంతరించిపోయారు.[73][74][75][76][77] జిబ్రాల్టర్‌లో దదాపు 30,000 - 24,500 సంవత్సరాల క్రితం నాటి అవశేషలు కనిపించాయి. అయితే ఈ డేటింగు సందేహాస్పదం. ఆ తరువాత కూడా ఉరల్ పర్వతాల్లో నియాండర్తళ్ళు జీవించే ఉన్నారని చెబుతూ ఆ వాదనకు ఆధారంగా అక్కడ లభించిన 34 - 31 వేల ఏళ్ళ నాటి మౌస్టేరియన్ పనిముట్లను చూపించారు.[78] ఈ పనిముట్లు మానవుడు ఆ ప్రాంతంలో అడుగుపెట్టిన కాలాని కంటే ముందువని ఆ వాదన చెప్పింది.[79] అయితే 40 వేల ఏళ్ళ క్రితమే ఆ ప్రాంతంలో ఉన్నట్లుగా ఉత్తర సైబీరియా లోని మమోంటోవయా కుర్యా స్థలంలో లభించిన ఆనవాళ్ళు సూచిస్తున్నాయి.[80]

 
mtDNA-బేస్డ్ సిములేషన్ ఆఫ్ మోడరన్ హుమన్ ఎక్స్పాన్స్హన్ ఇన్ ఐరోపా స్టార్టింగ్ 1600 జెనరేషన్స్ ఎగో.నియాండర్తల్ రేంజ్ ఇన్ లైట్ గ్రే.[81]

నియాండర్తల్‌లు అంతరించిపోవడానికి కారణం ఏదైనా కావచ్చు గానీ, వాళ్ల స్థానాన్ని మానవులు ఆక్రమించారనేది మాత్రం వాస్తవం. 38 వేల సంవత్సరాల క్రితం నాటి శిలాజాల రికార్డు ప్రకారం నియాండర్తళ్ళ మౌస్టీరియన్ సాంకేతికత స్థానంలో మానవుల ఆరిగ్నేసియన్ సాంకేతికత చేరిందని తేలడమే దీనికి సూచన.[82] 45 - 43 వేల ఏళ్ళ క్రితం ఆధునిక మానవుల ఉనికి ఇటలీ లోను[83] బ్రిటన్‌లోనూ[84] కనిపించింది. ఈ వలసల్లోనే నియాండర్తల్‌ల స్థానాన్ని మానవులు ఆక్రమించారు.[85] గ్రీసు లోని అపిడిమా గుహల్లో లభించిన 2,10,000 ఏళ్ళ క్రితం నాటి పుర్రె శకలాలను (గతంలో ఇవి నియాండర్తల్‌ వని భావించారు) 2019 లో తిరిగి విశ్లేషించినపుడు అవి మానవునికి చెందినవని నిర్ధారణైంది. 1,00,000 ఏళ్ళ క్రితమే మానవులు నియాండర్తల్‌లతో సంకరం జరిపారని DNA ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. అంటే మానవులు ఐరోపా లోకి అనేకసార్లు వలస వచ్చారని తెలుస్తోంది. అపిడిమా గుహలో లభించిన 1,70,000 ఏళ్ళ క్రితం నాటి నియాండర్తల్ పుర్రె 40,000 ఏళ్ళ క్రితం మానవులు తిరిగి వచ్చేవరకూ వారి స్థానాన్ని నియాండర్తళ్ళు ఆక్రమించారని సూచిస్తోంది.[86]

నియాండర్తళ్ళు అంతరించి పోవడానికి వివిధ కారణాలను సూచిచే పరికల్పనలు ఉన్నాయి.ఆధునిక మానవులతో సహ ఉనికిలో ఉండగా హింసతో గానీ, ఆధునిక మానవులతో సంకరం ద్వారా గానీ, వారితో పోటీలో వెనకబడి ప్యి గానీ, పరాన్నజీవులు, వ్యాధికారకాలు, ప్రకృతి వైపరీత్యాలు, శీతోష్ణస్థితుల్లో మార్పులకు తట్టుకోలేకపోవడం వలన గానీ.. ఇలా అనేక కారణాలను చూపించే పరికల్పనలు చేసారు.


సంయోగములకు చెందిన భావనసవరించు

నియాండర్తల్‌లు అంతరించిపోకుండా చూడడానికి మరొక మార్గము క్రో-మాన్యాన్ జానాభాతో వాటి సంయోగము జరిపించడమే అని భావించారు. ఇది ఇప్పటి ఆఫ్రికన్ మూలములకు వ్యతిరేకము కావచ్చును, ఎందుకంటే నియాండర్తల్‌ల నుంచి యూరోపియన్ లకు కొంత జన్యు భాగం వచ్చింది అనే భావన అప్పటికే బాగా ఉంది.

మాటల ద్వారా ఈ సంయోగ సిద్ధాంతమును వాషింగ్టన్ విశ్వవిద్యాలయమునకు చెందిన ఎరిక్ త్రిన్కాస్ బాగా సమర్ధించాడు.[87] త్రిన్కాస్ చాలా శిలాజాలు ఇలాంటి సంయోగ ఫలితములు అని అభిప్రాయపడ్డాడు, వాటిలో "లాగర్ వేల్హో యొక్క బిడ్డ" కూడా ఉండి, ఇది పోర్చుగల్ లోని లాగర్ వేల్హోలో 24,000 సంవత్సరాల క్రితం కనుగొనబడిన ఒక శిలాజం.[88] వేరే వారితో పాటుగా త్రిన్కాస్ చేత 2006లో ప్రచురించబడిన వ్యాసము ప్రకారము, 1952లో పేస్టిరా ముఎరి, రోమానియాలో కనిపెట్టబడిన శిలాజాలు ఇలా సంయోగము చెందిన వాటి ఫలితములు అని తెలిపారు.[89]

యూరోపియన్లు, ఆసియా వారిలో 1 నుండి 4 శాతము లెక్కించబడిన DNA పాత కాలమునకు చెందినది. సబ్-సహారన్ ఆఫ్రికన్ లను కాకుండా పాత కాలపు నియాండర్తల్ DNA లను పోలి ఉంటుంది .[90] దీని కారణము సరిగ్గా తెలియదు. ఇది బహుశా నియాండర్తల్‌లు, ఆఫ్రికన్లు కాని వారు ఆఫ్రికాను వదిలి వేసిన తరువాత జరిగిన సంయోగ ఫలితముగా భావించారు, కానీ ఇది కూడా సరిగా నిర్ధారించబడలేదు.

స్పెసిమెన్లుసవరించు

 
ది ఫెరాస్సీ స్కూల్
  • నియాండర్తల్ 1: తొలి నియాండర్తల్ స్పెసిమెన్లు ఆగస్టు 1856 లో పురాతత్వ శాస్త్ర త్రవ్వకములలో బయటపడ్డాయి. జర్మనీ లోని, నియాండర్తల్‌లోని ఫెల్డ్ హోఫర్ గ్రోట్తో లోని సున్నపు రాయి క్వారీలో కనిపెట్టబడ్డాయి. వాటిలో ఒక పుర్రె పై భాగం, రెండు ఫిమోరాలు, మూడు కుడి చేయి ఎముకలు, రెండు ఎడమ చేయి ఎముకలు, భుజము ఎముక, ప్రక్క ఎముకల భాగాలు ఉన్నాయి.
  • లా చాపెల్లి-ఆక్స్-సెయింట్స్ 1: వృద్దుడు అని పిలుస్తారు, ఒక ధాతువైన సిలాజము లా చాపెల్లి-ఆక్స్-సెయింట్స్, ఫ్రాన్స్ లో, A&J. బైసోనీ, L.బార్దన్ లు 1908లో కనుగొన్నారు. వీటి లక్షణాలలో చిన్నగా వంపు తిరిగిన పుర్రె పై భాగం, పెద్ద బ్రౌ రిడ్జ్ వంటి కేవలము నియాండర్తల్‌లలో ఉండే లక్షణాలు ఉన్నాయి. ఇది దాదాపు 60,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటిదిగా భావించబడినది, ఈ నమూనా చాలా మోకాలి నొప్పితో బాధపడినది. ఉపశమనం కొరకు ప్రయత్నించినందుకు మొత్తము పళ్ళు రాలిపోయాయి. అతనికి బ్రతకడానికి తన ఆహారము కూడా ఎవరైనా వండి పెట్ట వలసి ఉండి ఉంటుంది, ఇది నియాండర్తల్‌లలో ఉన్న పరోపకార బుద్ధిని సూచించే ఒక తొలి ఉదాహరణ (శాండిదర్ I కూడా ఇలాగే).
  • లా ఫెర్రస్సి 1: లా ఫెర్రస్సి, ఫ్రాన్స్ లో ఒక ధాతువుగా మారిపోయిన సిలాజము R. కాప్టైన్ కు 1909లో దొరికింది. ఇది దాదాపు 70,000 సంవత్సరాల పుర్వముది అని భావించారు. దీని లక్షణాలలో పెద్ద కనుబొమ్మల తీరు, తక్కువ వంచబడిన మెదడును కప్పి ఉంచే పుర్రె భాగం, పెద్ద పళ్ళు ఉంటాయి.
  • లే మౌస్టీరియర్: శిలాజంగా మారిపోయిన అస్థిపంజరం, పీజాక్-లే-దొర్దోగ్నే, ఫ్రాన్స్ లోని పురాతత్వ శాస్త్ర సంబంధ ప్రదేశములో, 1909లో కనుగొనబడింది. లే మౌస్టీరియర్ మరణానంతరము మౌస్టీరియాన్ పనిముట్ల సంప్రదాయానికి ఆ పేరు పెట్టారు. ఈ పుర్రె, 45,000 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయసు ఉన్నదిగా లెక్కించబడినది, ఇందులో ముక్కు స్థానములో పెద్ద ప్రదేశము ఉండి, తక్కువగా ఎదిగిన భ్రుకుటి ఎముక, తలవెనుక భాగాలు జేవేనిలేలోలా ఉన్నాయి.
 
టైప్ స్పెసిమెన్, నియాండర్తల్ 1
  • షానిదర్ 1: ఉత్తర ఇరాక్ లోని జాగ్రోస్ పర్వతములలో కనుగొనబడినది; మధ్య శిలా యుగములో నివసించిన వారివి అని నమ్మబడేలా ఉన్న తొమ్మిది ఆస్తి పంజరములు దొరికాయి. దాని యొక్క కుడి మోచేతిలో కనిపించకుండా పోయిన భాగం ఆ తొమ్మిది అవశేషాలలో ఒకటి; అది విరిగిపోయింది లేదా తొలగించబడింది అని చెప్పబడింది. ఇలా కనుగొన్న విషయం చాలా ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉంది ఎందుకంటే అది ఆ జాతుల సంస్కృతిలో రాతి పనిముట్లు ఉన్నట్టుగా చూపుతున్నది. ఒకటి పూలతో పూడ్చబడింది, తద్వారా ఒక రకమైన శవదహనం జరిగింది అని చూపుతుంది.

కాలక్రమంసవరించు

నియాండర్తల్‌ల ఎముకల లక్షణాలు ఒక క్రమమైన వరుసలో ఇవ్వబడ్డాయి.

H. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ గుణములతో కలగలపు చేయడముసవరించు

  • > 350 వేసం: సీమా దే లాస్ హ్యుసాస్ c. 500:350 వేసంఎగో [91][92]
  • 350–200 వేసం: పాంట్న్యూయ్ద్ద్ 225 వేసంఎగో.
  • 200–135 కా: ఆటపురికా,[93] వేర్టేస్స్జోల్లాస్,ఎహ్రింగ్స్డార్ఫ్,కాసల్ డే'పజ్జి, బియాచీ, లా చైజ్, మాంట్మారిం, ప్రిన్స్,లాజారిట్, ఫాంటేచేవడే

H. నియాండర్తలెన్సిస్ లక్షణాలుసవరించు

  • 135–45 వేసం: క్రాపిన, సక్కో పూస్టోర్,మలర్నాడ్,అల్టామురా,గానోవ్స్,డేనిసోవ, ఒక్లాడ్నికోవ్ అల్టాయి, పేక్ డే l'ఏజ్, టబున్ 120 వేసం– 100±5 కా,[94] కాఫ్జయే9 100, షానిదార్ 1 to 9 80–60 కా, లా ఫెర్రస్సీ1 70 కా, కేబరా 60 కా, రీగౌర్దౌ, Mt. సిర్కియో, కొమ్బే గ్రినల్, Erd 50 కా, లా చాపెల్లీ-ఆక్స్ సెయింట్స్ 1 60 కా, అమ్య్యుడ్, తెషిక్-టాష్ .
  • 45–35 వేసం: లే మాయిశ్చర్ 45కా, ఫెల్డ్ హోఫర్ 42 కా, లా క్వినా, l'హోరాస్, హోర్టాస్, కుల్నా, సిక్పా, సెయింట్ సిజైర్, బచ్కో కిరో, El కాస్టిలో, బ్న్నోలాస్, అర్కీ-సుర్-క్యూర్.[95]
  • < 35 కా: చల్టేల్పేరన్, ఫిగురియా బ్రావా, జాఫరాయ 30 కా,[95] వోగెల్ హెర్డ్ 3?,[96] విన్దిజా 32,400 ± 800 14C B.P.[97] (Vi-208 31,390 ± 220, Vi-207 32,400 ± 1,800 14C B.P.),[98] వేలివేసంపెకిన,

AMH ప్రత్యేక గుణములతో కలపడముసవరించు

  • < 35 పెస్టేరాకు ఒసే 35 కా, మ్లాడే č 31 కా, పెస్టేరా ముయిరి 30 వేసం(n/s),[99] లాగర్ వేల్హో 24.5 వేసం.

పాశ్చాత్య సంస్కృతిసవరించు

నియాండర్తల్స్ పేరు పొందిన సాహిత్యములో తరచుగా కనిపిస్తూ ఉంటాయి, డైనోసర్ ల లానే ఇవి కూడా సరిగ్గా లేదా మంచిగా చూపబడలేదు.

వీటిని కూడా చూడండిసవరించు

గమనికలుసవరించు

  1. Higham, T.; Douka, K.; Wood, R.; Ramsey, C. B.; Brock, F.; Basell, L.; Camps, M.; Arrizabalaga, A.; Baena, J.; Barroso-Ruíz, C.; C. Bergman; C. Boitard; P. Boscato; M. Caparrós; N.J. Conard; C. Draily; A. Froment; B. Galván; P. Gambassini; A. Garcia-Moreno; S. Grimaldi; P. Haesaerts; B. Holt; M.-J. Iriarte-Chiapusso; A. Jelinek; J.F. Jordá Pardo; J.-M. Maíllo-Fernández; A. Marom; J. Maroto; M. Menéndez; L. Metz; E. Morin; A. Moroni; F. Negrino; E. Panagopoulou; M. Peresani; S. Pirson; M. de la Rasilla; J. Riel-Salvatore; A. Ronchitelli; D. Santamaria; P. Semal; L. Slimak; J. Soler; N. Soler; A. Villaluenga; R. Pinhasi; R. Jacobi (2014). "The timing and spatiotemporal patterning of Neanderthal disappearance". Nature. 512 (7514): 306–09. Bibcode:2014Natur.512..306H. doi:10.1038/nature13621. PMID 25143113. We show that the Mousterian [the Neanderthal tool-making tradition] ended by 41,030–39,260 calibrated years BP (at 95.4% probability) across Europe. We also demonstrate that succeeding 'transitional' archaeological industries, one of which has been linked with Neanderthals (Châtelperronian), end at a similar time.
  2. Higham, T. (2011). "European Middle and Upper Palaeolithic radiocarbon dates are often older than they look: problems with previous dates and some remedies". Antiquity. 85 (327): 235–49. doi:10.1017/s0003598x00067570. Few events of European prehistory are more important than the transition from ancient to modern humans about 40 kya, a period that unfortunately lies near the limit of radiocarbon dating. This paper shows that as many as 70 per cent of the oldest radiocarbon dates in the literature may be too young, due to contamination by modern carbon.
  3. Pinhasi, R.; Higham, T. F. G.; Golovanova, L. V.; Doronichev, V. B. (2011). "Revised age of late Neanderthal occupation and the end of the Middle Paleolithic in the northern Caucasus". Proceedings of the National Academy of Sciences. 108 (21): 8, 611–8, 616. Bibcode:2011PNAS..108.8611P. doi:10.1073/pnas.1018938108. PMC 3102382. PMID 21555570. The direct date of the fossil (39,700 ± 1,100 14C BP) is in good agreement with the probability distribution function, indicating at a high level of probability that Neanderthals did not survive at Mezmaiskaya Cave after 39 kya cal BP. [...] This challenges previous claims for late Neanderthal survival in the northern Caucasus. [...] Our results confirm the lack of reliably dated Neanderthal fossils younger than ≈40 kya cal BP in any other region of Western Eurasia, including the Caucasus.
  4. Galván, B.; Hernández, C. M.; Mallol, C.; Mercier, N.; Sistiaga, A.; Soler, V. (2014). "New evidence of early Neanderthal disappearance in the Iberian Peninsula". Journal of Human Evolution. 75: 16–27. doi:10.1016/j.jhevol.2014.06.002. PMID 25016565.
  5. Banks, W. E.; d'Errico, F.; Peterson, A. T.; Kageyama, M.; Sima, A.; Sánchez-Goñi, M. (2008). "Neanderthal extinction by competitive exclusion". PLOS ONE. 3 (12): e3972. Bibcode:2008PLoSO...3.3972B. doi:10.1371/journal.pone.0003972. PMC 2600607. PMID 19107186.
  6. Diamond, J. (1992). The Third Chimpanzee: The Evolution and Future of the Human Animal. Harper Collins. pp. 45–52. ISBN 978-0-06-098403-8.
  7. Finlayson, C.; Carrión, J. S. (2007). "Rapid ecological turnover and its impact on Neanderthal and other human populations". Trends in Ecology and Evolution. 22 (4): 213–222. doi:10.1016/j.tree.2007.02.001. PMID 17300854.
  8. Bradtmöller, M.; Pastoors, A.; Weninger, B.; Weninger, G. (2012). "The repeated replacement model – Rapid climate change and population dynamics in Late Pleistocene Europe". Quaternary International. 247: 38–49. Bibcode:2012QuInt.247...38B. doi:10.1016/j.quaint.2010.10.015.
  9. Wolf, D.; Kolb, T.; Alcaraz-Castaño, M.; Heinrich, S. (2018). "Climate deteriorations and Neanderthal demise in interior Iberia". Scientific Reports. 8 (1): 7,048. Bibcode:2018NatSR...8.7048W. doi:10.1038/s41598-018-25343-6. PMC 5935692. PMID 29728579.
  10. 10.0 10.1 Black, B. A.; Neely, R. R.; Manga, M. (2015). "Campanian Ignimbrite volcanism, climate, and the final decline of the Neanderthals" (PDF). Geology. 43 (5): 411–414. Bibcode:2015Geo....43..411B. doi:10.1130/G36514.1.
  11. Underdown, S. (2008). "A potential role for transmissible spongiform encephalopathies in Neanderthal extinction". Medical Hypotheses. 71 (1): 4–7. doi:10.1016/j.mehy.2007.12.014. PMID 18280671.
  12. Sullivan, A. P.; de Manuel, M.; Marques-Bonet, T.; Perry, G. H. (2017). "An evolutionary medicine perspective on Neandertal extinction" (PDF). Journal of Human Evolution. 108: 62–71. doi:10.1016/j.jhevol.2017.03.004. PMID 28622932.
  13. Tattersall I, Schwartz JH (1999). "Hominids and hybrids: the place of Neanderthals in human evolution". Proceedings of the National Academy of Sciences. 96 (13): 7117–9. doi:10.1073/pnas.96.13.7117. PMC 33580. PMID 10377375. Retrieved 17 May 2009. Unknown parameter |month= ignored (help)
  14. J. L. Bischoff; et al. (2003). "The Sima de los Huesos Hominids Date to Beyond U/Th Equilibrium (>350 kyr) and Perhaps to 400–500 kyr: New Radiometric Dates". J. Archaeol. Sci. 30 (30): 275. doi:10.1006/jasc.2002.0834. Explicit use of et al. in: |author= (help)
  15. Viegas, Jennifer (23 June 2008). "Last Neanderthals Were Smart, Sophisticated". Discovery Channel. Retrieved 18 May 2009. Cite news requires |newspaper= (help)
  16. 16.0 16.1 16.2 16.3 16.4 16.5 16.6 Richard E. Green; et al. (2010). "A Draft Sequence of the Neanderthal Genome". Science. 328 (5979): 710–722. doi:10.1126/science.1188021. PMID 20448178. Explicit use of et al. in: |author= (help)
  17. 17.0 17.1 17.2 17.3 Rincon, Paul (2010-05-06). "Neanderthal genes 'survive in us'". BBC News. BBC. Retrieved 2010-05-07. External link in |work= (help)
  18. Duarte C, Maurício J, Pettitt PB, Souto P, Trinkaus E, van der Plicht H, Zilhão J (1999). "The early Upper Palaeolithic human skeleton from the Abrigo do Lagar Velho (Portugal) and modern human emergence in Iberia". Proceedings of the National Academy of Sciences. 96 (13): 7604–9. doi:10.1073/pnas.96.13.7604. PMC 22133. PMID 10377462. Retrieved 16 May 2009. Unknown parameter |month= ignored (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  19. Finlayson, C; Pacheco, Fg; Rodríguez-Vidal, J; Fa, Da; Gutierrez, López, Jm; Santiago, Pérez, A; Finlayson, G; Allue, E; Baena, Preysler, J; Cáceres, I; Carrión, Js; Fernández, Jalvo, Y; Gleed-Owen, Cp; Jimenez, Espejo, Fj; López, P; López, Sáez, Ja; Riquelme, Cantal, Ja; Sánchez, Marco, A; Guzman, Fg; Brown, K; Fuentes, N; Valarino, Ca; Villalpando, A; Stringer, Cb; Martinez, Ruiz, F; Sakamoto, T (2006). "Late survival of Neanderthals at the southernmost extreme of Europe". Nature. 443 (7113): 850–3. doi:10.1038/nature05195. ISSN 0028-0836. PMID 16971951. Unknown parameter |month= ignored (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  20. "Neanderthal Brain Size at Birth Sheds Light on Human Evolution". National Geographic. 2008-09-09. Retrieved 2009-09-19. Cite web requires |website= (help)
  21. "Science & Nature—Wildfacts—Neanderthal". BBC. మూలం నుండి 2012-07-19 న ఆర్కైవు చేసారు. Retrieved 2009-06-21. Cite web requires |website= (help)
  22. Helmuth H (1998). "Body height, body mass and surface area of the Neanderthals". Zeitschrift Für Morphologie Und Anthropologie. 82 (1): 1–12. PMID 9850627. |access-date= requires |url= (help)
  23. 23.0 23.1 Richards MP, Pettitt PB, Trinkaus E, Smith FH, Paunović M, Karavanić I (2000). "Neanderthal diet at Vindija and Neanderthal predation: the evidence from stable isotopes". Proceedings of the National Academy of Sciences. 97 (13): 7663–6. doi:10.1073/pnas.120178997. PMC 16602. PMID 10852955. Unknown parameter |month= ignored (help); |access-date= requires |url= (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  24. 24.0 24.1 Frabetti, P (2004). "On the narrow dip structure at 1.9 GeV/c2 in diffractive photo-production". Physics Letters B. 578: 290. doi:10.1016/j.physletb.2003.10.071.
  25. ఘోష్,పల్లబ్. "నియాండర్తల్స్ కుక్ద్ అండ్ ఏట్ వెజిటబుల్స్." బిబిసి వార్తలు డిసెంబరు 15, 1997.
  26. సో ఆన్ p. 302 ఆఫ్ కార్ల్ క్రిస్టోఫ్ వోగ్ట్, జేమ్స్ హంట్, లెక్చర్స్ ఆన్ మాన్: హిజ్ ప్లేస్ ఇన్ క్రియేషన్,అండ్ ఇన్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ ది ఎర్త్ , పబ్లికేషన్స్ ఆఫ్ యాన్త్రోపాలాజికల్ సొసైటీ ఆఫ్ లండన్, లాంగ్మన్, గ్రీన్, లాంగ్మాన్ అండ్ రాబర్ట్స్, 1864. సి ఆల్సో ది ఇండెక్స్ ఎంట్రీ "నియాండర్తల్ స్కల్" (ఓన్లీ)ఆన్ p.473.
  27. "ఏ వెరీ ప్రిమిటివ్ రేస్ ఆఫ్ మెన్, నోన్ యాజ్ ది నియాండర్తల్స్" బాయిస్ లైఫ్ జనవరి 1924, p. 18
  28. The Oxford Illustrated Dictionary. Great Britain: Oxford University Press. 1976 [1975]. p. 564. (tahl)
  29. http://www.pnas.org/content/96/13/7604.full.pdf+html
  30. Harvati K, Frost SR, McNulty KP (2004). "Neanderthal taxonomy reconsidered: implications of 3D primate models of intra-and inter-specific differences". Proceedings of the National Academy of Sciences. 101 (5): 1147–52. doi:10.1073/pnas.0308085100. PMC 337021. PMID 14745010. Unknown parameter |month= ignored (help); |access-date= requires |url= (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  31. "Modern humans, Neanderthals shared earth for 1,000 years". ABC News (Australia). 1 September 2005. మూలం నుండి 23 డిసెంబర్ 2005 న ఆర్కైవు చేసారు. Retrieved 19 September 2006. Cite news requires |newspaper= (help)
  32. Hedges SB (2000). "Human evolution. A start for population genomics". Nature. 408 (6813): 652–3. doi:10.1038/35047193. PMID 11130051. Unknown parameter |month= ignored (help); |access-date= requires |url= (help)
  33. యూజింగ్ జెనెటిక్ ఎవిడెన్స్ టు ఎవాల్యుయేట్ ఫోర్ పాలేఅన్త్ర్హోపాలజికల్ హైపాథసిస్ ఫర్ ది టైమింగ్ ఆఫ్ నియాండర్తల్ అండ్ మోడరన్ హ్యూమన్ ఆరిజిన్స్ [permanent dead link]
  34. Schmerling, P. (1834). Recherches sur les ossemens fossiles découverts dans les cavernes de la province de Liége [Research on the fossil specimens discovered in the caves of Liège]. P. J. Collardin. pp. 30–32.
  35. Menez, A. (2018). "Custodian of the Gibraltar skull: the history of the Gibraltar Scientific Society". Earth Sciences History. 37: 34–62. doi:10.17704/1944-6178-37.1.34. Unknown parameter |isభిue= ignored (help)
  36. Schaaffhausen, H. (1858). "Zur Kenntnis der ältesten Rassenschädel". Archiv für Anatomie, Physiologie und Wissenschaftliche Medicin: 453–478.
  37. King, W. (1864). "The reputed fossil man of the Neanderthal" (PDF). Quarterly Journal of Science. 1: 96.
  38. Drell, J. R. R. (2000). "Neanderthals: a history of interpretation". Oxford Journal of Archaeology. 19 (1): 1–24. doi:10.1111/1468-0092.00096.
  39. Schlager, S.; Wittwer-Backofen, U. (2015). "Images in paleonthropology: facing our ancestors". In Henke, W.; Tattersall, I. (సంపాదకులు.). Handbook of Paleoanthropology. Springer-Verlag Berlin Heidelberg. pp. 1, 019–1, 027. doi:10.1007/978-3-642-39979-4_70. ISBN 978-3-642-39978-7.
  40. Fuhlrott, J. C. (1859). "Menschliche Überreste aus einer Felsengrotte des Düsselthales" (PDF). Verh Naturhist Ver Preuss Rheinl (German లో). 16: 131–153.CS1 maint: unrecognized language (link)
  41. King, W. (1864). "The reputed fossil man of the Neanderthal" (PDF). Quarterly Journal of Science. 1: 96.
  42. Virchow, R. (1872). "Untersuchung des Neanderthal-Schädels" [Examinations on the Neandertal skull]. Verh Berl Anthrop Ges. 4: 157–165.
  43. Drell, J. R. R. (2000). "Neanderthals: a history of interpretation". Oxford Journal of Archaeology. 19 (1): 1–24. doi:10.1111/1468-0092.00096.
  44. Schlager, S.; Wittwer-Backofen, U. (2015). "Images in paleonthropology: facing our ancestors". In Henke, W.; Tattersall, I. (సంపాదకులు.). Handbook of Paleoanthropology. Springer-Verlag Berlin Heidelberg. pp. 1, 019–1, 027. doi:10.1007/978-3-642-39979-4_70. ISBN 978-3-642-39978-7.
  45. http://www.sciencedaily.com/releases/2007/09/070912154630.htm
  46. Krings, M; Stone, A; Schmitz, Rw; Krainitzki, H; Stoneking, M; Pääbo, S (1997). "Neandertal DNA sequences and the origin of modern humans". Cell. 90 (1): 19–30. doi:10.1016/S0092-8674(00)80310-4. ISSN 0092-8674. PMID 9230299. Unknown parameter |month= ignored (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  47. Ovchinnikov, Iv; Götherström, A; Romanova, Gp; Kharitonov, Vm; Lidén, K; Goodwin, W (2000). "Molecular analysis of Neanderthal DNA from the northern Caucasus". Nature. 404 (6777): 490–3. doi:10.1038/35006625. ISSN 0028-0836. PMID 10761915. Unknown parameter |month= ignored (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  48. Morgan, James (12 February 2009). "Neanderthals 'distinct from us'". BBC News. Retrieved 22 May 2009. Cite news requires |newspaper= (help)
  49. http://news.discovery.com/archaeology/neanderthals-more-intelligent-than-thought.html
  50. Dargie, Richard (2007). A History of Britain. London: Arcturus. p. 9. ISBN 9780572033422. OCLC 124962416.
  51. "Ancient tooth provides evidence of Neanderthal movement" (Press release). Durham University. 11 February 2008. Retrieved 18 May 2009.
  52. జోర్డాన్ , P. (2001) నియాండర్తల్: నియాండర్తల్ మాన్ అండ్ ది స్టోరీ ఆఫ్ హ్యూమన్ ఆరిజిన్స్. ది హిస్టరీ ప్రెస్ 978-0750926768.
  53. Arsuaga, J.L; Gracia, A; Martinez, I; Bermudez de Castro, J.M; Rosas, A; Villaverde, V; Fumanal, M.P (1989). "The human remains from Cova Negra (Valencia, Spain) and their place in European Pleistocene human evolution". Journal of Human Evolution. 19: 55–92. doi:10.1016/0047-2484(89)90023-7.
  54. Mallegni, F., Piperno, M., and Segre, A (1987). "Human remains of Homo sapiens neanderthalensis from the Pleistocene deposit of Sants Croce Cave, Bisceglie (Apulia), Italy". American Journal of Physical Anthropology. 72 (4): 421–429. doi:10.1002/ajpa.1330720402. PMID 3111268.CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  55. Pavlov P, Roebroeks W, Svendsen JI (2004). "The Pleistocene colonization of northeastern Europe: a report on recent research". Journal of Human Evolution. 47 (1–2): 3–17. doi:10.1016/j.jhevol.2004.05.002. PMID 15288521. |access-date= requires |url= (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  56. Wade, Nicholas (2 October 2007). "Fossil DNA Expands Neanderthal Range". The New York Times. Retrieved 18 May 2009.
  57. Ravilious, Kate (1 October 2007). "Neandertals Ranged Much Farther East Than Thought". National Geographic Society. Retrieved 18 May 2009. Cite news requires |newspaper= (help)
  58. Moskvitch, Katia (2010-09-24). "Neanderthals were able to 'develop their own tools'". BBC News. BBC. Retrieved 2010-10-01.
  59. బ్రౌన్,సింథియా స్టోక్స్. బిగ్ హిస్టరీ . న్యూ యార్క్, NY: ది న్యూ ప్రెస్,2008. ముద్రణ
  60. Moulson, Geir (20 July 2006). "Neanderthal genome project launches". MSNBC. Retrieved 22 August 2006. Unknown parameter |coauthors= ignored (|author= suggested) (help); Cite news requires |newspaper= (help)
  61. Green RE, Krause J, Ptak SE; et al. (2006). "Analysis of one million base pairs of Neanderthal DNA". Nature. 444 (7117): 330–6. doi:10.1038/nature05336. PMID 17108958. Unknown parameter |month= ignored (help); Explicit use of et al. in: |author= (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  62. Wade, Nicholas (15 November 2006). "New Machine Sheds Light on DNA of Neanderthals". The New York Times. Retrieved 18 May 2009.
  63. Pennisi E (2007). "Ancient DNA. No sex please, we're Neandertals". Science. 316 (5827): 967. doi:10.1126/science.316.5827.967a. PMID 17510332. Unknown parameter |month= ignored (help); |access-date= requires |url= (help)
  64. "Neanderthal bone gives DNA clues". CNN. Associated Press. 16 November 2006. మూలం నుండి 18 నవంబర్ 2006 న ఆర్కైవు చేసారు. Retrieved 18 May 2009. Cite news requires |newspaper= (help)
  65. Than, Ker (15 November 2006). "Scientists decode Neanderthal genes". MSNBC. Retrieved 18 May 2009. Unknown parameter |coauthors= ignored (|author= suggested) (help); Cite news requires |newspaper= (help)
  66. "Neanderthal Genome Sequencing Yields Surprising Results And Opens A New Door To Future Studies" (Press release). Lawrence Berkeley National Laboratory. 16 November 2006. Retrieved 31 May 2009.
  67. Hayes, Jacqui (15 November 2006). "DNA find deepens Neanderthal mystery". Cosmos. మూలం నుండి 26 మార్చి 2009 న ఆర్కైవు చేసారు. Retrieved 18 May 2009.
  68. Green, Re; Malaspinas, As; Krause, J; Briggs, Aw; Johnson, Pl; Uhler, C; Meyer, M; Good, Jm; Maricic, T; Stenzel, U; Prüfer, K; Siebauer, M; Burbano, Ha; Ronan, M; Rothberg, Jm; Egholm, M; Rudan, P; Brajković, D; Kućan, Z; Gusić, I; Wikström, M; Laakkonen, L; Kelso, J; Slatkin, M; Pääbo, S (2008). "A complete Neandertal mitochondrial genome sequence determined by high-throughput sequencing". Cell. 134 (3): 416–26. doi:10.1016/j.cell.2008.06.021. ISSN 0092-8674. PMC 2602844. PMID 18692465. Unknown parameter |month= ignored (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  69. Evans PD, Mekel-Bobrov N, Vallender EJ, Hudson RR, Lahn BT (2006). "Evidence that the adaptive allele of the brain size gene microcephalin introgressed into Homo sapiens from an archaic Homo lineage". Proceedings of the National Academy of Sciences. 103 (48): 18178–83. doi:10.1073/pnas.0606966103. PMC 1635020. PMID 17090677. Unknown parameter |month= ignored (help); |access-date= requires |url= (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  70. Evans PD, Gilbert SL, Mekel-Bobrov N, Vallender EJ, Anderson JR, Vaez-Azizi LM, Tishkoff SA, Hudson RR, Lahn BT (2005). "Microcephalin, a gene regulating brain size, continues to evolve adaptively in humans". Science. 309 (5741): 1717–20. doi:10.1126/science.1113722. PMID 16151009. Unknown parameter |month= ignored (help); |access-date= requires |url= (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  71. 71.0 71.1 Elizabeth Pennisi (2009). "NEANDERTAL GENOMICS: Tales of a Prehistoric Human Genome". Science. 323 (5916): 866–871. doi:10.1126/science.323.5916.866. PMID 19213888. Unknown parameter |wolume= ignored (help)
  72. Green RE, Briggs AW, Krause J, Prüfer K, Burbano HA, Siebauer M, Lachmann M, Pääbo S. (2009). "The Neandertal genome and ancient DNA authenticity". EMBO J. 28 (17): 2494–502. doi:10.1038/emboj.2009.222. PMC 2725275. PMID 19661919.CS1 maint: multiple names: authors list (link) CS1 maint: PMC format (link)
  73. Agusti, J.; Rubio-Campillo, X. (2017). "Were Neanderthals responsible for their own extinction?". Quaternary International. 431: 232–237. Bibcode:2017QuInt.431..232A. doi:10.1016/j.quaint.2016.02.017.
  74. Higham, T.; Douka, K.; Wood, R.; Ramsey, C. B.; Brock, F.; Basell, L.; Camps, M.; Arrizabalaga, A.; Baena, J.; Barroso-Ruíz, C.; C. Bergman; C. Boitard; P. Boscato; M. Caparrós; N.J. Conard; C. Draily; A. Froment; B. Galván; P. Gambassini; A. Garcia-Moreno; S. Grimaldi; P. Haesaerts; B. Holt; M.-J. Iriarte-Chiapusso; A. Jelinek; J.F. Jordá Pardo; J.-M. Maíllo-Fernández; A. Marom; J. Maroto; M. Menéndez; L. Metz; E. Morin; A. Moroni; F. Negrino; E. Panagopoulou; M. Peresani; S. Pirson; M. de la Rasilla; J. Riel-Salvatore; A. Ronchitelli; D. Santamaria; P. Semal; L. Slimak; J. Soler; N. Soler; A. Villaluenga; R. Pinhasi; R. Jacobi (2014). "The timing and spatiotemporal patterning of Neanderthal disappearance". Nature. 512 (7514): 306–09. Bibcode:2014Natur.512..306H. doi:10.1038/nature13621. PMID 25143113. We show that the Mousterian [the Neanderthal tool-making tradition] ended by 41,030–39,260 calibrated years BP (at 95.4% probability) across Europe. We also demonstrate that succeeding 'transitional' archaeological industries, one of which has been linked with Neanderthals (Châtelperronian), end at a similar time.
  75. Higham, T. (2011). "European Middle and Upper Palaeolithic radiocarbon dates are often older than they look: problems with previous dates and some remedies". Antiquity. 85 (327): 235–49. doi:10.1017/s0003598x00067570. Few events of European prehistory are more important than the transition from ancient to modern humans about 40 kya, a period that unfortunately lies near the limit of radiocarbon dating. This paper shows that as many as 70 per cent of the oldest radiocarbon dates in the literature may be too young, due to contamination by modern carbon.
  76. Pinhasi, R.; Higham, T. F. G.; Golovanova, L. V.; Doronichev, V. B. (2011). "Revised age of late Neanderthal occupation and the end of the Middle Paleolithic in the northern Caucasus". Proceedings of the National Academy of Sciences. 108 (21): 8, 611–8, 616. Bibcode:2011PNAS..108.8611P. doi:10.1073/pnas.1018938108. PMC 3102382. PMID 21555570. The direct date of the fossil (39,700 ± 1,100 14C BP) is in good agreement with the probability distribution function, indicating at a high level of probability that Neanderthals did not survive at Mezmaiskaya Cave after 39 kya cal BP. [...] This challenges previous claims for late Neanderthal survival in the northern Caucasus. [...] Our results confirm the lack of reliably dated Neanderthal fossils younger than ≈40 kya cal BP in any other region of Western Eurasia, including the Caucasus.
  77. Galván, B.; Hernández, C. M.; Mallol, C.; Mercier, N.; Sistiaga, A.; Soler, V. (2014). "New evidence of early Neanderthal disappearance in the Iberian Peninsula". Journal of Human Evolution. 75: 16–27. doi:10.1016/j.jhevol.2014.06.002. PMID 25016565.
  78. Slimak, L.; Svendsen, J. I.; Mangerud, J.; Plisson, H. (2011). "Late Mousterian persistence near the Arctic Circle". Science. 332 (6, 031): 841–845. Bibcode:2011Sci...332..841S. doi:10.1126/science.1203866. JSTOR 29784275. PMID 21566192.
  79. Zwyns, N. (2012). "Comment on Late Mousterian Persistence near the Arctic Circle". Science. 335 (6065): 167. Bibcode:2012Sci...335..167Z. doi:10.1126/science.1209908. PMID 22246757.
  80. Pavlov, P.; Svendsen, J. I.; Indrelid, S. (2001). "Human presence in the European Arctic nearly 40,000 years ago". Nature. 413 (6, 851): 64–67. Bibcode:2001Natur.413...64P. doi:10.1038/35092552. PMID 11544525.
  81. [137]
  82. Finlayson, C.; Carrión, J. S. (2007). "Rapid ecological turnover and its impact on Neanderthal and other human populations". Trends in Ecology and Evolution. 22 (4): 213–222. doi:10.1016/j.tree.2007.02.001. PMID 17300854.
  83. Benazzi, S.; Douka, K.; Fornai, C.; Bauer, C.C.; Kullmer, O.; Svoboda, J.Í.; Pap, I.; Mallegni, F.; Bayle, P.; Coquerelle, M.; Condemi, S.; Ronchitelli, A.; Harvati, K.; Weber, G.W. (2011). "Early dispersal of modern humans in Europe and implications for Neanderthal behaviour". Nature. 479 (7374): 525–8. Bibcode:2011Natur.479..525B. doi:10.1038/nature10617. PMID 22048311.
  84. Higham, T.; Compton, T.; Stringer, C.; Jacobi, R.; Shapiro, B.; Trinkaus, E.; Chandler, B.; Gröning, F.; Collins, C.; Hillson, S.; o’Higgins, P.; Fitzgerald, C.; Fagan, M. (2011). "The earliest evidence for anatomically modern humans in northwestern Europe". Nature. 479 (7374): 521–4. Bibcode:2011Natur.479..521H. doi:10.1038/nature10484. PMID 22048314.
  85. Higham, T.; Douka, K.; Wood, R.; Ramsey, C. B.; Brock, F.; Basell, L.; Camps, M.; Arrizabalaga, A.; Baena, J.; Barroso-Ruíz, C.; C. Bergman; C. Boitard; P. Boscato; M. Caparrós; N.J. Conard; C. Draily; A. Froment; B. Galván; P. Gambassini; A. Garcia-Moreno; S. Grimaldi; P. Haesaerts; B. Holt; M.-J. Iriarte-Chiapusso; A. Jelinek; J.F. Jordá Pardo; J.-M. Maíllo-Fernández; A. Marom; J. Maroto; M. Menéndez; L. Metz; E. Morin; A. Moroni; F. Negrino; E. Panagopoulou; M. Peresani; S. Pirson; M. de la Rasilla; J. Riel-Salvatore; A. Ronchitelli; D. Santamaria; P. Semal; L. Slimak; J. Soler; N. Soler; A. Villaluenga; R. Pinhasi; R. Jacobi (2014). "The timing and spatiotemporal patterning of Neanderthal disappearance". Nature. 512 (7514): 306–09. Bibcode:2014Natur.512..306H. doi:10.1038/nature13621. PMID 25143113. We show that the Mousterian [the Neanderthal tool-making tradition] ended by 41,030–39,260 calibrated years BP (at 95.4% probability) across Europe. We also demonstrate that succeeding 'transitional' archaeological industries, one of which has been linked with Neanderthals (Châtelperronian), end at a similar time.
  86. Harvati, Katerina; et al. (2019). "Apidima Cave fossils provide earliest evidence of Homo sapiens in Eurasia". Nature. 571 (7766): 500–504. doi:10.1038/s41586-019-1376-z. PMID 31292546.
  87. డాన్ జోన్స్:ది నేన్దేర్తాల్స్ వితిన్. , న్యూ సైంటిస్ట్ 193.2007, H. 2593 (3 మార్చ్), 28–32. మోడరన్ హ్యుమన్స్,నియాండర్తల్స్ మే హావ్ ఇంటర్ బ్రీడ్; హ్యుమన్స్ అండ్ నియాండర్తల్స్ ఇంటర్ బ్రీడ్ Archived 2009-02-22 at the Wayback Machine.
  88. [1]; [2]; [3]
  89. యాన్ద్రై సోఫికారు u. a.: ఎర్లీ మోడరన్ హ్యూమన్స్ ఫ్రమ్ పెస్టిరా ముఏరి, బైడా దే ఫైర్, రోమానియా. ఇన్:ప్రొసీడింగ్స్ ఆఫ్ ది నేషనల్ ఎకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్. వాషింగ్టన్ 2006.
  90. R. E. Green; et al. (2010). "A Draft Sequence of the Neandertal Genome". Science. 328 (5979): 710–722. doi:10.1126/science.1188021. PMID 20448178. Explicit use of et al. in: |author= (help)
  91. Bischoff, J (2003). "The Sima de los Huesos Hominids Date to Beyond U/Th Equilibrium (>350kyr) and Perhaps to 400–500kyr: New Radiometric Dates". Journal of Archaeological Science. 30: 275. doi:10.1006/jasc.2002.0834.
  92. Arsuaga JL, Martínez I, Gracia A, Lorenzo C (1997). "The Sima de los Huesos crania (Sierra de Atapuerca, Spain). A comparative study". Journal of Human Evolution. 33 (2–3): 219–81. doi:10.1006/jhev.1997.0133. PMID 9300343. |access-date= requires |url= (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  93. Kreger, C. David. "Homo neanderthalensis". ArchaeologyInfo.com. Retrieved 16 May 2009. Cite web requires |website= (help)
  94. Mcdermott, F; Grün, R; Stringer, Cb; Hawkesworth, Cj (1993). "Mass-spectrometric U-series dates for Israeli Neanderthal/early modern hominid sites". Nature. 363 (6426): 252–5. doi:10.1038/363252a0. ISSN 0028-0836. PMID 8387643. Unknown parameter |month= ignored (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  95. 95.0 95.1 Rincon, Paul (13 September 2006). "Neanderthals' 'last rock refuge'". BBC News. Retrieved 18 May 2009. Cite news requires |newspaper= (help)
  96. Conard, Nj; Grootes, Pm; Smith, Fh (2004). "Unexpectedly recent dates for human remains from Vogelherd". Nature. 430 (6996): 198–201. doi:10.1038/nature02690. ISSN 0028-0836. PMID 15241412. Unknown parameter |month= ignored (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  97. Higham T, Ramsey CB, Karavanić I, Smith FH, Trinkaus E (2006). "Revised direct radiocarbon dating of the Vindija G1 Upper Paleolithic Neandertals". Proceedings of the National Academy of Sciences. 103 (3): 553–7. doi:10.1073/pnas.0510005103. PMC 1334669. PMID 16407102. Unknown parameter |month= ignored (help); |access-date= requires |url= (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  98. doi:10.1073/pnas.0510005103.
    This citation will be automatically completed in the next few minutes. You can jump the queue or expand by hand
  99. Hayes, Jacqui (2 November 2006). "Humans and Neanderthals interbred". Cosmos. మూలం నుండి 22 ఫిబ్రవరి 2009 న ఆర్కైవు చేసారు. Retrieved 17 May 2009.

సూచనలుసవరించు

బాహ్య లింకులుసవరించు