హర్యాణా

భారతీయ రాష్ట్రం

హర్యాణా (హింది: हरयाणा, Haryana ) వాయువ్య భారతదేశములోని రాష్ట్రము. దీనికి ఉత్తరాన పంజాబ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్ రాష్ట్రములు, పశ్చిమాన, దక్షిణాన రాజస్థాన్ సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. తూర్పున యమునా నది హర్యాణా, ఉత్తరాఖండ్, ఉత్తర్ ప్రదేశ్ రాష్ట్రములకు సరిహద్దుగా ఉంది. ఘగ్గర్ నది, మర్ఖందా, తంగ్రి, సాహిబీ మొదలైన నదులు రాష్ట్రము గుండా ప్రవహించుచున్నాయి.

హర్యాణా
Map of India with the location of హర్యాణా highlighted.
రాజధాని
 - అక్షాంశరేఖాంశాలు
ఛండీగఢ్
 - 30.73° ఉ 76.78° తూ
పెద్ద నగరము ఫరీదాబాద్
జనాభా (2001)
 - జనసాంద్రత
21,082,989 (16th)
 - 477/చ.కి.మీ
విస్తీర్ణము
 - జిల్లాలు
44,212 చ.కి.మీ (20th)
 - 19
సమయ ప్రాంతం IST (UTC +5:30)
అవతరణ
 - గవర్నరు
 - ముఖ్యమంత్రి
 - చట్టసభలు (సీట్లు)
1966-11-01
 - ఎ.ఆర్.కిద్వాయ్
 - మనోహర్ లాల్ ఖట్టర్‌
 - ఒకే చట్ట సభ (90)
అధికార బాష (లు) హిందీ,పంజాబీ(రెండవ అధికారిక భాష)
పొడిపదం (ISO) IN-HR
వెబ్‌సైటు: haryana.gov.in

భౌగోళికముసవరించు

హర్యాణా ఉత్తరాన 27 డిగ్రీల 37' నుండి 30 డిగ్రీల 35' అక్షాంశముల మధ్య, 74 డిగ్రీల 28' నుండి 77 డిగ్రీల 36' రేఖాంశముల మధ్య ఉంది. హర్యాణా రాష్ట్రము సముద్రమట్టమునకు 700 నుండి 3600 అడుగుల ఎత్తున ఉంది. పరిపాలనా సౌలభ్యము కొరకు రాష్ట్రము నాలుగు విభాగములుగా విభజించబడింది. అవి అంబాలా, రోతక్, గుర్‌గావ్, హిస్సార్. రాష్ట్రము 19 జిల్లాలు, 47 ఉప-విభాగములు, 67 తాలూకాలు, 45 ఉప-తాలూకాలు, 116 బ్లాకులుగా విభజించబడింది. హర్యాణాలో మొత్తము 81 నగరములు, పట్టణములు, 6,759 గ్రామాలు ఉన్నాయి. 1,553 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణములో అడవులు ఉన్నాయి. హర్యాణా యొక్క నాలుగు ముఖ్య భౌగోళిక విశేషాలు.

చరిత్రసవరించు

ప్రపంచంలోని పురాతన, అతిపెద్ద నాగరికతలలో, సింధు లోయ నాగరికత ఉంది. రాఖిగిరి వంటి అనేక తవ్వకాల ప్రదేశాలు పురావస్తు పరిశోధనల యొక్క ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు. అత్యంత అభివృద్ధి చెందిన మానవ నాగరికత సింధు నది వెంట వృద్ధి చెందింది, ఇది ఈ ప్రాంతంమధ్యలో ఒక సారి ప్రవహించింది.సింధు లోయలో సుగమం చేసిన రోడ్లు, డ్రైనేజీ వ్యవస్థ, పెద్ద ఎత్తున వర్షపునీటి సేకరణ వ్యవస్థ, టెర్రకోట ఇటుక, విగ్రహ ఉత్పత్తి, నైపుణ్యం కలిగిన లోహపు పని (కాంస్య, విలువైన లోహాలు రెండింటిలోనూ) ఉన్నాయి. వాస్తవానికి సింధు నాగరికత ఆధునిక మానవ అభివృద్ధికి దారితీసింది.హర్యానాను సుల్తానేట్లు, మొఘలులు వంటి అనేక రాజవంశాలలో పాలించారు. ఇది ఆఫ్ఘన్లు, తిముత్ ఆక్రమణల క్రింద కూడా ఉంది.పంజాబ్ ప్రాంతములో అధికముగా హిందీ మాట్లాడే భాగము హర్యాణా అయినది. పంజాబీ మాట్లాడే భాగము పంజాబ్ రాష్ట్రము అయినది. ప్రస్తుత హర్యాణా జనాభాలో హిందువులు అధిక సంఖ్యాకులు. భాషా సరిహద్దు మీద ఉన్న ఛండీగఢ్కేంద్ర పాలిత ప్రాంతముగా యేర్పడి రెండు రాష్ట్రములకు రాజధానిగా వ్యవహరింపబడుతున్నది.

4000 సంవత్సరాల పురాతన చరిత్రగల హర్యాణా వైదిక, హిందూ నాగరికతలకు పుట్టినిల్లు. 3000 సంవత్సరాల క్రితము ఇక్కడే శ్రీకృష్ణభగవానుడు మహాభారతయుద్ధ ప్రారంభ సమయమున గీతను ప్రవచించాడు. మహాభారత యుద్ధమునకు మునుపు సరస్వతి లోయలోని, కురుక్షేత్ర ప్రాంతములో దశ చక్రవర్తుల యుద్ధము జరిగింది. మహాభారతములో (క్రీ.పూ.900) హర్యాణా బహుధాన్యక (సకల సంపదల భూమి) అని వ్యవహరింపబడింది. హరియానా అన్న పదము మొదట ఢిల్లీ మ్యూజియంలో ప్రదర్శించబడుతున్న 1328 ప్రాంతపు సంస్కృత శాసనములో కనిపిస్తున్నది. ఈ శాసనములో ఈ ప్రాంతము భూతల స్వర్గముగా అభివర్ణించబడింది. ఆర్య సంస్కృతి ఇక్కడే పుట్టి పెరిగినదని చాటుతున్నది.

నౌరంగాబాద్, భివానీలోని మిత్తతల్, ఫతేబాద్ లోని కునాల్, హిస్సార్ దగ్గరి అగ్రోహా, జింద్ లోని రాఖీగర్హీ, రోతక్ లోని రూఖీ, సిర్సాలోని బనావలి మొదలైన ప్రాంతములలో జరిపిన పురావస్తు త్రవ్వకాలలో హరప్పా సంస్కృతి, హరప్ప పూర్వ సంస్కృతుల ఆధారములు లభించినవి. కురుక్షేత్ర, పెహోవా, తిల్‌పట్, పానిపట్ ప్రాంతాలలో దొరకిన మట్టి కుండలు, శిల్పాలు, ఆభరణాలు మహాభారత కథకు చారిత్రతకు ఆధారములు సమకూర్చినాయి. ఈ ప్రాంతాలన్ని మహాభారతములో ప్రీతుదక (పెహోవ), తిలప్రస్థ (తిల్‌పట్), పానప్రస్థ (పానిపట్), సోనప్రస్థ (సోనిపట్) గా ఉల్లేఖించబడినవి.

హర్యానాసవరించు

వ.సం. కోడ్ ‌జిల్లా ముఖ్య పట్టణం జనాభా (2011) విస్తీర్ణం (కి.మీ.²) జన సాంద్రత

(/కి.మీ.²)

1 AM అంబాలా అంబాలా 11,36,784 1,569 722
2 BH భివాని భివాని 16,29,109 5,140 341
3 CD చర్ఖీ దాద్రి ఛర్ఖి దాద్రి 5,02,276 1370 367
4 FR ఫరీదాబాద్ ఫరీదాబాద్ 17,98,954 783 2,298
5 FT ఫతేహాబాద్ ఫతేహాబాద్ 9,41,522 2,538 371
6 GU గుర్‌గావ్ గుర్‌గావ్ 15,14,085 1,258 1,241
7 HI హిసార్ హిస్సార్ 17,42,815 3,788 438
8 JH ఝజ్జర్ ఝజ్జర్ 9,56,907 1,868 522
9 JI జింద్ జింద్ 13,32,042 2,702 493
10 KT కైతల్ కైతల్ 10,72,861 2,799 467
11 KR కర్నాల్ కర్నాల్ 15,06,323 2,471 598
12 KU కురుక్షేత్ర కురుక్షేత్ర 9,64,231 1,530 630
13 MA మహేంద్రగఢ్ నార్నౌల్ 9,21,680 1,900 485
14 MW నూహ్ నూహ్ 10,89,406 1,765 729
15 PW పల్వల్ పల్వల్ 10,40,493 1,367 761
16 PK పంచ్‌కులా పంచ్‌కులా 5,58,890 816 622
17 PP పానిపట్ పానిపట్ 12,02,811 1,250 949
18 RE రేవారీ రేవారీ 8,96,129 1,559 562
19 RO రోహ్‌తక్ రోహ్‌తక్ 10,58,683 1,668 607
20 SI సిర్సా సిర్సా 12,95,114 4,276 303
21 SO సోనీపత్ సోనీపత్ 14,80,080 2,260 697
22 YN యమునా నగర్ యమునా నగర్ 12,14,162 1,756 687

రాష్ట్ర గణాంకాలుసవరించు

  1. అవతరణము.1 నవంబరు 1966

వైశాల్యము.44,212 చ.కి.

  1. జనసంఖ్య. 25,353,081 స్త్రీలు. 11,847,951 పురుషులు. 13,505,130 నిష్పత్తి . 877
  2. జిల్లాల సంఖ్య.21
  3. గ్రామాలు. 6,764 పట్టణాలు.106
  4. ప్రధాన భాష. హింది . పంజాబి. ప్రధాన మతం. హిందు, ఇస్లాం, క్రీస్తు
  5. పార్లమెంటు సభ్యుల సంఖ్య, 10 శాసన సభ్యుల సంఖ్య.90
  6. మూలము. మనోరమ యీయర్ బుక్

ఇవి కూడా చూడండిసవరించు

బయటి లింకులుసవరించు

"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=హర్యాణా&oldid=3060301" నుండి వెలికితీశారు