ప్రధాన మెనూను తెరువు

విజయనగర సామ్రాజ్యము

(విజయనగర సామ్రాజ్యం నుండి దారిమార్పు చెందింది)

విజయనగర సామ్రాజ్యానికి భారతదేశ చరిత్రలో విశేష స్థానమున్నది. భారతావని మొత్తం తురుష్కుల దండయాత్రలకు ఎరయై సనాతన ధర్మము, సంస్కృతి, వేషభాషలు, ఆచారములు కనుమరుగై పోవు స్థితిలో హిందూమత సంరక్షణకు నడుముగట్టి నాలుగు శతాబ్దములు నిర్విరామముగా స్వరక్షణకై పోరాటములు సల్పి చాలావరకు కృతకృత్యులయిన దేశాభిమానుల చరిత్ర విజయనగర ఇతిహాసము.

విజయనగర సామ్రాజ్యము
సామ్రాజ్యము
Blank.png
 
Blank.png
 
Blank.png
1336 – 1646
Location of విజయనగర సామ్రాజ్యము
విజయనగర సామ్రాజ్యం, 1446, 1520 CE
రాజధాని విజయనగరం
భాష(లు) కన్నడ, తెలుగు
మతము హిందూ మతం
Government రాచరికం
రాజు
 - 1336–1356 మొదటి హరిహరరాయలు
 - 1642–1646 మూడవ శ్రీరంగరాయలు
చరిత్ర
 - ఆవిర్భావం 1336
 - Earliest records 1343
 - పతనం 1646
Preceded by
Succeeded by
Blank.png హొయసల సామ్రాజ్యం
Blank.png కాకతీయులు
Blank.png పాండ్య రాజ్యం
మైసూరు రాజ్యం Flag of Mysore.svg
కేళడి నాయకులు Blank.png
తంజావూరు నాయకులు Blank.png
మదురై నాయకులు Blank.png
చిత్రదుర్గ నాయకులు Blank.png
విజయనగర సామ్రాజ్యం
సంగమ వంశము
మొదటి హరిహర రాయలు 1336-1356
మొదటి బుక్క రాయలు 1356-1377
రెండవ హరిహర రాయలు 1377-1404
విరూపాక్ష రాయలు 1404-1405
రెండవ బుక్క రాయలు 1405-1406
మొదటి దేవ రాయలు 1406-1422
రామచంద్ర రాయలు 1422
వీర విజయ బుక్క రాయలు 1422-1424
రెండవ దేవ రాయలు 1424-1446
మల్లికార్జున రాయలు 1446-1465
రెండవ విరూపాక్ష రాయలు 1465-1485
ప్రౌఢ రాయలు 1485
సాళువ వంశము
సాళువ నరసింహ దేవ రాయలు 1485-1491
తిమ్మ భూపాలుడు 1491
రెండవ నరసింహ రాయలు 1491-1505
తుళువ వంశము
తుళువ నరస నాయకుడు 1491-1503
వీరనరసింహ రాయలు 1503-1509
శ్రీ కృష్ణదేవ రాయలు 1509-1529
అచ్యుత దేవ రాయలు 1529-1542
సదాశివ రాయలు 1542-1570
ఆరవీటి వంశము
అళియ రామ రాయలు 1542-1565
తిరుమల దేవ రాయలు 1565-1572
శ్రీరంగ రాయలు 1572-1586
వెంకట II 1586-1614
శ్రీ రంగ రాయలు 2 1614-1614
రామదేవ 1617-1632
వెంకట III 1632-1642
శ్రీరంగ III 1642-1646

విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని (కర్ణాట సామ్రాజ్యం అని,[1] పోర్చుగీసువారు బిస్నెగర్ రాజ్యం కూడా పిలుస్తారు). ఇది దక్షిణ భారతదేశంలోని దక్కను పీఠభూమి ప్రాంతంలో ఉంది. దీనిని 1336 లో సంగమ రాజవంశానికి చెందిన మొదటి హరిహర రాయుడు, సోదరుడు మొదటి బుక్క రాయుడు స్థాపించారు.[2][3][4] 13 వ శతాబ్దం చివరి నాటికి ఇస్లామికు దండయాత్రలను నివారించడానికి దక్షిణాది శక్తుల ప్రయత్నాల పరాకాష్టగా ఈ సామ్రాజ్యం ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది. ఇది 1646 వరకు కొనసాగినప్పటికీ 1565 లో తళ్ళికోట యుద్ధంలో దక్కను సుల్తానేట్ల సంయుక్త సైన్యాలుతో జరిగిన పోరాటంలో ఓటమి తరువాత దాని శక్తి క్షీణించింది. ఈ సామ్రాజ్యం దాని రాజధాని విజయనగరం పేరు మీద ఉంది. దీని శిధిలాలు ప్రస్తుత హంపి పరిసరాలలో ఉన్నాయి. ప్రస్తుత భారతదేశంలోని కర్ణాటకలో హంపి ప్రపంచ వారసత్వ సంపదగా గుర్తించబడుతుంది.[5] డొమింగో పేసు, ఫెర్నావో నూన్సు, నికోలో డా కాంటి వంటి మధ్యయుగ ఐరోపా ప్రయాణికుల రచనలు, స్థానిక భాషలలోని సాహిత్యం దాని చరిత్ర గురించి కీలకమైన సమాచారాన్ని అందిస్తాయి. విజయనగరం వద్ద జరిపిన పురావస్తు త్రవ్వకాలలో సామ్రాజ్యం శక్తి, సంపద వెల్లడయ్యాయి.

దక్షిణ భారతదేశంలో విస్తరించిన సామ్రాజ్యం వారసత్వసంబంధిత అనేక స్మారక చిహ్నాలను కలిగి ఉంది. వీటిలో బాగా తెలిసినది హంపి వద్ద ఉన్న నిర్మాణ సమూహం. దక్షిణ, మధ్య భారతదేశంలో వివిధ ఆలయ నిర్మాణ సంప్రదాయాలు విజయనగర నిర్మాణకళా శైలిలో నిర్మితమయ్యాయి. ఈ సంశ్లేషణ హిందూ దేవాలయాల నిర్మాణ ఆవిష్కరణలకు ప్రేరణనిచ్చింది. విజయనగరపాలన సమర్థవంతమైన పరిపాలన, శక్తివంతమైన విదేశీ వాణిజ్యం, నీటిపారుదల, నీటి నిర్వహణ వ్యవస్థ వంటి కొత్త సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని తీసుకువచ్చింది. సామ్రాజ్యం ప్రోత్సాహంతో కన్నడ, తెలుగు, తమిళం, సంస్కృతంలో లలిత కళలు, సాహిత్యం కొత్త ఎత్తులకు చేరుకోగలిగింది. ప్రస్తుత రూపంలో కర్ణాటక సంగీతం ఉద్భవించింది. విజయనగర సామ్రాజ్యం దక్షిణ భారత చరిత్రలో హిందూ మత ప్రచారం చేయడం ద్వారా దక్షిణ భరతదేశాన్ని సమైఖ్యపరచి ప్రాంతీయతను అధిగమించింది.

పేరు వెనుక చరిత్రసవరించు

విజయనగర సామ్రాజ్యానికి మరొక పేరు కర్ణాట రాజ్య (కర్ణాట సామ్రాజ్యం). దీనిని కొన్ని శాసనాలు,[6][7] విజయనగర కాలంలోని సాహిత్య రచనలు, సంస్కృత రచన జాంబవతి కళ్యాణం, కృష్ణదేవరాయ, తెలుగు రచన వాసు చరితములు సాక్ష్యంగా ఉన్నాయి.[8]

ఆనెగొందిసవరించు

విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని హరిహర (హక్క) మరియు బుక్క అనే అన్నదమ్ములు 1336 లో స్ధాపించారు. వారి రాజధాని మొదట ఆనెగొంది. ఆనెగొంది ప్రస్తుతము తుంగభద్ర ఉత్తర తీరమున ఒక చిన్న పల్లె. సామ్రాజ్యము బుక్కరాయని పరిపాలనలో అభివృద్ధి చెందిన తరువాత రాజధానిని తుంగభద్ర దక్షిణ తీరమున గల విజయనగరము నకు తరలించారు. ఈ సామ్రాజ్యం 1336 నుండి 1660 వరకు వర్ధిల్లింది. చివరి శతాబ్దాన్ని దీనికి క్షీణదశగా చెప్పుకోవచ్చు. సుల్తానుల సమాఖ్య వీరిని తళ్ళికోట యుద్ధంలో దారుణంగా ఓడించింది. సుల్తానుల సైన్యం రాజధానిని ఆరునెలల పాటు కొల్లగొట్టి, నేలమట్టం చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యపు స్థాపన వివరాలూ, దాని చరిత్రలో ఎక్కువ భాగం అస్పష్టంగా ఉన్నాయి; కానీ దాని శక్తీ, అర్ధిక పుష్టి లను పోర్చుగీసు యాత్రికులైన డోమింగో పేస్‌, నూనిజ్‌ వంటి వారే కాక మరి కొందరు కూడా నిర్ధారించారు.

రాయలవారి రెండో రాజధాని పెనుగొండ. ప్రస్తుతం గంగావతి, ఆనెగొందిలో రాయల వంశానికి చెందిన 17వ తరం వారున్నారు. ఆనెగొందిలో ఏ ఇంట్లో పెళ్లి జరిగినా రాయల వారి ఇంటి నుంచే తాళిబొట్టు వెళుతుంది. ముస్లింలు సైతం ఏ పండుగ వచ్చినా నమాజ్ చేసిన తర్వాత నేరుగా రాయలవారి ఇంటికే వెళ్లి వారికి శుభాకాంక్షలు చెప్పిన తర్వాతే మిగతా కార్యక్రమాలు మొదలుపెడతారు. ఈ ఆచారం వందల సంవత్సరాలుగా ఆ గ్రామంలో కొనసాగుతోంది.

శ్రీరంగనాథస్వామి దేవాలయం, నవ బృందావనం, ఉచ్చప్పయ్య మఠం, 64 స్తంభాల మండపం, చింతామణి ఆలయం, గజశాల, ఒంటెశాల, ఆదిశక్తి దుర్గాదేవి ఆలయం, మేల్కోటే, గవి రంగనాథస్వామి దేవాలయం, పంపా సరోవరం (విజయలక్ష్మి దేవస్థానం), అంజినాద్రిబెట్ట ఆలయాలన్నింటిలోనూ రాయల కుటుంబీకుల ఆధ్వర్యంలోనే హోమాలు, ప్రత్యేక పూజలు జరుగుతుంటాయి. రాయల కుటుంబీకుల్లో ఎవరి వివాహం నిశ్చయమైనా మొదట హంపిలోనే పూజలు చేస్తారు.

స్థాపనసవరించు

విజయనగర సామ్రాజ్య స్థాపనకు శతాబ్దము మునుపు దక్షిణ భారత దేశము లోని రాజ్యములను ముస్లింలు జయించారు. 1309 లో మాలిక్ కాఫర్ ఓరుగల్లును ఆక్రమించి మలబార్ రాజ్యములపై దాడి చేశాడు. ఆ సమయమున హరహర మరియు బుక్క అను సోదరులు ప్రతాపరుద్రుని ఆస్థానములో కోశాధికారులుగా ఉన్నారు. సోదరులిద్దరిని ఢిల్లీకి తరలించి ఇస్లాము మతానికి మార్చారు. హోయసల రాజు తిరుగుబాటు అణచివేయుటకు సుల్తాను వీరిద్దరినీ ద్వారసముద్రము పంపాడు. సోదరులు తమకిచ్చిన కార్యము నెరవేర్చారు గాని శ్రీ విద్యారణ్య స్వామి ప్రభావముతో తిరిగి హిందూ మతము స్వీకరించి విజయనగర రాజ్యము స్థాపించారు[9].

హరిహర రాయలనే దేవరాయలని కూడా అంటారు. అతడే విజయనగర సామ్రాజ్యానికి తొలి చక్రవర్త. దక్కను ప్రాంతంలోని ముస్లిమ్ సామంతుల తిరుగుబాట్ల వల్ల ముహమ్మద్ తుగ్లక్ పాలన అంతమవడంతో హరిహరరాయలు ఏలుబడిలోని ప్రాంతం త్వరితంగా విస్తరించింది. విజయనగర రాజధాని 1340 ప్రాంతంలో ఆనెగొందికి ఎదురుగా తుంగభద్రానదికి ఆవలి తీరాన స్థాపించబడింది. హరిహరరాయల తర్వాత 1343 లో అధికారంలోకి వచ్చిన బుక్కరాయలు 1379 వరకు పాలించాడు. అతడి పాలనా కాలం చివరకొచ్చేసరికి దక్షిణభారత దేశంలో తుంగభద్రానదికి దక్షిణాన ఉన్న ప్రాంతమంతా దాదాపుగా అతడి ఏలుబడిలోకి వచ్చింది.

చరిత్రసవరించు

విజయనగర సామ్రాజ్యం మూలానికి సంబంధించి భిన్నమైన సిద్ధాంతాలు ప్రతిపాదించబడ్డాయి. ఉత్తర భారతదేశం నుండి ముస్లిం దండయాత్రలను నివారించడానికి తుంగభద్ర ప్రాంతంలో ఉన్న హొయసల సామ్రాజ్యం సైన్యంలోని కన్నడిగులు, సైనికాధికారులు అయిన మొదటి హరిహర రాయలు, మొదటి బుక్కరాయలు విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు అని చాలా మంది చరిత్రకారులు ప్రతిపాదించారు.[10][11][12][13] మరికొందరు వారు తెలుగు ప్రజలు, మొదట కాకతీయ రాజ్యంతో సంబంధం కలిగి ఉన్నారు. హొయసల సామ్రాజ్యక్షీణత సమయంలో ఉత్తర భాగాలను తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్నారు.[14] వారి మూలంతో సంబంధం లేకుండా, దక్షిణ భారతదేశం మీద ముస్లిం దండయాత్రకు వ్యతిరేకంగా పోరాడటానికి శృంగేరి ఆశ్రమంలో సాధువు అయిన విద్యారణ్యస్వామి మద్దతు, ప్రేరణ లభించిందని చరిత్రకారులు అంగీకరిస్తున్నారు.[15][16] విజయనగర రాజ్యంలో ఇటీవలి త్రవ్వకాలు, మధ్యయుగ యుగంలో విదేశీ ప్రయాణికులు రాసిన రచనలు, కోటలు, శాస్త్రీయ పరిణామాలు, నిర్మాణ ఆవిష్కరణలు సామ్రాజ్యం చరిత్ర గురించి చాలా అవసరమైన సమాచారాన్ని కనుగొన్నాయి.[17][18]

14 వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో విజయనగర సామ్రాజ్యం అభివృద్ధికి ముందు దక్కను హిందూ రాష్ట్రాలు - దేవగిరి యాదవ సామ్రాజ్యం, వరంగలు కాకతీయ రాజవంశం, మదురై పాండ్య సామ్రాజ్య సైన్యాలు విజయనగరం మీద పదేపదే దాడి చేశారు. 1336 లో ఎగువ దక్కను ప్రాంతం (ఆధునిక మహారాష్ట్ర, తెలంగాణ)అంతటినీ సుల్తాను అలావుద్దీను ఖల్జీ, ఢిల్లీ సుల్తానేటు ముహమ్మదు బిన్ తుగ్లకు సైన్యాలు ఓడించాయి.[15][19]

క్రీ.శ. 1294 లో ఢిల్లీ సుల్తానేటు ముస్లిం దళాలు దేవగిరి సెయునా యాదవుల భూభాగాలను ఓడించి స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత దక్కను ప్రాంతానికి దక్షిణంలో హొయసల సైనికాధికారి సింగేయ నాయకా -3 (క్రీ.శ 1280–1300) స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించారు.[20][21] ఆయన సృష్టించిన కంపిలి రాజ్యం ఈ కాలంలో జరిగిన యుద్ధాల కాలంలో ఇది స్వల్పకాలిక రాజ్యంగా ఉనికిలో ఉంది.[20][22] కంపిలి రాజ్యం ప్రస్తుత కర్ణాటక రాష్ట్రంలోని ఈశాన్య భాగాలలో గుల్బర్గా, తుంగాభద్ర నది సమీపంలో ఉంది.[22]ఢిల్లీ సుల్తానేటు సైన్యాలు ఓడించిన తరువాత ఇది ముగిసింది. మాలికు జాడా నేతృత్వంలోని విజయవంతమైన సైన్యం, కంపిలి రాజ్యం మీద విజయంసాధించిన వార్తలతో ఢిల్లీలోని ముహమ్మదు బిన్ తుగ్లకుకు, చనిపోయిన హిందూ రాజు గడ్డితో నింపిన తల పంపించబడింది.[23] క్రీ.శ. 1327-28 లో కంపిలిలో జనాభా ఒక జౌహరు (సామూహిక ఆత్మహత్య) కు పాల్పడింది.[23][24] ఎనిమిది సంవత్సరాల తరువాత కంపిలి రాజ్యం శిధిలాల నుండి క్రీ.శ.1336 లో విజయనగర రాజ్యం ఉద్భవించింది.[21]

సామ్రాజ్యం స్థాపించిన మొదటి రెండు దశాబ్దాలలో మొదటి హరిహరరాయలు తుంగభద్ర నదికి దక్షిణాన చాలా ప్రాంతాల మీద నియంత్రణ సాధించి పూర్వాపస్చిమ సముదాయశివర ("తూర్పు, పశ్చిమ సముద్రాల మాస్టర్") బిరుదును సంపాదించాడు. 1374 నాటికి మొదటి హరిహరరాయలు వారసుడైన మొదటి బుక్కారాయలు ఆర్కాటు ప్రధాన రాజ్యం కొండవీడు రెడ్లు మదురై సుల్తాన్లను ఓడించి పశ్చిమప్రాంతంలోని గోవా మీద ఉత్తరప్రాంతంలో తుంగభద్ర-కృష్ణ నది పరీవాహకప్రాంతం మీద నియంత్రణ సాధించారు.[25][26] వారి రాజధాని నేటి కర్ణాటకలోని తుంగభద్ర నది ఉత్తర ఒడ్డున ఉన్న అనెగోండి రాజ్యంలో ఉంది. మొదటి బుక్క రాయ పాలనలో రాజధానిని తరువాత నది దక్షిణ ఒడ్డున ఉన్న విజయనగరానికి తరలించారు. ఉత్తర భూముల నుండి ముస్లిం సైన్యాలు సాగించే నిరంతరం దాడి చేయడాన్ని ఎదుర్కొనడాన్ని సుభతరం చేయడానికి రజధాని విజయనగరానికి తరలించ బడింది.[27]

విజయనగర సామ్రాజ్యం ఇప్పుడు పొట్టితనాన్ని కలిగి ఉండటంతో మొదటి బుక్కరాయరాయలు రెండవ కుమారుడు రెండవ హరిహరరాయలు కృష్ణ నదికి దాటిన రాజ్యాన్ని మరింత సంఘటితం చేసి దక్షిణ భారతదేశం మొత్తాన్ని విజయనగర గొడుగు కిందకు తీసుకువచ్చాడు.[28] తరువాతి పాలకుడు మొదటి దేవరాయరాయలు ఒడిశా గజపతులకు వ్యతిరేకంగా విజయవంతమై కోట నిర్మాణం, నీటిపారుదల ముఖ్యమైన కార్యక్రమాలు చేపట్టాడు.[29] ఇటాలియను యాత్రికుడు నికోలో డి కాంటి ఆయనను భారతదేశపు అత్యంత శక్తివంతమైన పాలకుడిగా పేర్కొంటూ రాశాడు.[30]రెండవ దేవరాయరాయలు (గజబెటెకర అని పిలుస్తారు)[31] 1424 లో సింహాసనం మీద విజయం సాధించారు. ఆయన సంగమ రాజవంశం పాలకులలో అత్యంత సమర్థుడు.[32] ఆయన తిరుగుబాటు చేసిన భూస్వామ్య ప్రభువులను, కాలికటు జామోరిను, దక్షిణాన క్విలాన్లను అరికట్టాడు. ఆయన శ్రీలంక ద్వీపంపై దాడి చేసి పెగు, తనస్సేరిమ్ వద్ద బర్మా రాజులకు అధిపతి అయ్యాడు.[33][34][35]

 
Map of South India, 1400 CE.

1407 లో బహమనీ సుల్తానేటుకు చెందిన ఫిరుజు బహ్మణి విజయనగరానికి చెందిన మొదటి దేవరాయతో ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. దీనికి బహమనీకి "1,00,000 హంసు, ఐదు మాండ్స్స్ ముత్యాలు, యాభై ఏనుగులు" వార్షిక కప్పం అర్పించవలసి ఉంది. 1417 లో సుల్తానేటు విజయనగరపై దండెత్తినప్పుడు కప్పం చెల్లించడంలో విఫలమయ్యాడు. 15 వ శతాబ్దంలో విజయనగర కప్పం చెల్లింపు కోసం ఇటువంటి యుద్ధాలు పునరావృతమయ్యాయి. 1436 లో కప్పం చెల్లిమలేదని సుల్తాను మొదటి అహ్మదు చెల్లించని ఒక యుద్ధాన్ని ప్రారంభించాడు.[36]

తరువాతి సుల్తానేట్సు-విజయనగర యుద్ధాలు విజయనగర మిలిటరీని విస్తరించాయి. దాని శక్తి, దాని సైనిక సైనికాధికారి మధ్య వివాదాల ఫలితంగా 1485 లో సలువా నరసింహ ఒక తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించి రాజవంశ పాలనను ముగించారు. అదే సమయంలో (ఉత్తరాన బహమనీ సుల్తానేటు విచ్ఛిన్నం తరువాత సృష్టించబడింది) సామ్రాజ్యాన్ని సుల్తానేట్ల దాడుల నుండి రక్షించడం కొనసాగించారు. [37] 1505 లో మరొక సైన్యాధ్యక్షుడు తులువా నరస నాయక తిరుగుబాటులో సాలూవ వారసుడి నుండి విజయనగర పాలనను చేపట్టాడు. ఈ సామ్రాజ్యం 1509 లో తులువా నరస నాయక కుమారుడు కృష్ణ దేవరాయ పాలనలో వచ్చింది.[38] హిందువులను, ముస్లింలను తన సైన్యంలోకి నియమించడం ద్వారా ఆయన సామ్రాజ్యాన్ని బలపరిచి సంఘటితం చేశాడు.[39] తరువాతి దశాబ్దాలలో ఇది దక్షిణ భారతదేశం అంతటా విస్తరించి దాని ఉత్తరాన స్థాపించబడిన ఐదు దక్కను సుల్తానేట్ల దండయాత్రలను విజయవంతంగా ఓడించింది.[40][41]క్రిష్ణ దేవరాయుడి పాలనలో వరుస విజయాలతో సామ్రాజ్యం శిఖరాగ్రస్థాయిని చేరుకుంది.[42][43]గతంలో ఉత్తర, తూర్పుదక్కనులోని సుల్తానేట్ల పాలనలో ఉన్న భూభాగాలను, కళింగ భూభాగాలను దక్షిణాన ఇప్పటికే స్థాపించబడిన భూభాగాలను సారాజ్యంలో విలీనం చేసుకుంది.[44] కృష్ణ దేవరాయల కాలంలో అనేక ముఖ్యమైన స్మారక చిహ్నాలు పూర్తయ్యాయి, కొన్ని ప్రారంభించబడ్డాయి.[45]

 
విజయనగర వద్ద సహజ కోట

1529 లో కృష్ణ దేవరాయ తరువాత అతని తమ్ముడు అచ్యుత దేవరాయుడి పాలించాడు. 1542 లో అచ్యుత దేవరాయ మరణించిన తరువాత అచ్యుతరాయ టీనేజు మేనల్లుడు సదాశివరాయుడిని రాజుగా నియమించారు. సంరక్షకులుగా, అలియా రామరాయలు (కృష్ణ దేవరాయ అల్లుడు- 1512 నుండి అల్-ముల్క్‌ను గోల్కొండ సుల్తానేటుకు నియమించినప్పుడు సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ అల్-ముల్క్‌కు సేవ చేసిన వ్యక్తి)ని నియమించారు.[46] అలియా రామరాయలు గోల్కొండ సుల్తానేటును విడిచిపెట్టి, దేవరాయ కుమార్తెను వివాహం చేసుకుని అధికారంలోకి వచ్చాడు. సదాశివరాయ - దేవరాయ కుమారుడు - యుక్త వయస్సుకు రాగానే అలియా రామరాయ ఆయనను జైలులో ఉంచి మామ అచ్యుతరాయను సంవత్సరానికి ఒకసారి బహిరంగంగా హాజరుకావడానికి అనుమతించారు. [47] అలియ రామరాయ తన మునుపటి సుల్తానేటు కనెక్షన్ల నుండి ముస్లిం సైనికాధికారులను తన సైన్యంలో నియమించుకుని తనను తాను "సుల్తాన్ ఆఫ్ ది వరల్డ్" అని పిలిచాడు.[48]

 
Royal Insignia: boar, sun, moon, and dagger.

రాయలు ఇన్సిగ్నియా: పంది, సూర్యుడు, చంద్రుడు, బాకు]]

విజయనగరానికి ఉత్తరాన ఉన్న సుల్తానేట్లు 1565 జనవరిలో తళ్ళికోట యుద్ధంలో అలియా రామరాయ సైన్యం మీద దాడి చేశారు.[49] యుద్ధంలో విజయనగర పక్షం యుద్ధంలో విజయం సాధించింది. అకస్మాత్తుగా విజయనగర సైన్యానికి చెందిన ఇద్దరు ముస్లిం సైనికాధికారులు అలియరాయలుకు వ్యతిరేకంగా సుల్తానేట్ల పట్ల తమ విధేయతను మార్చుకున్నారు. సైనికాధికారులు అలియా రామరాయలును పట్టుకుని అక్కడికక్కడే నరికి చంపారు. సుల్తాను హుస్సేను సుల్తానేట్లతో కలిసి కత్తిరించిన తలను ప్రదర్శన కోసం గడ్డితో నింపడం కోసం వారితో చేరారు.[50][51] అలియా రామరాయల శిరచ్ఛేదం విజయనాగర ఇప్పటికీ సైన్యంలోని విశ్వసనీయ భాగాలలో గందరగోళాన్ని, వినాశనాన్ని సృష్టించింది. ఇది అవకాశంగా తీసుకుని మిగిలిన సైన్యాలను పూర్తిగా నిర్మూలించారు. సుల్తానేట్సు సైన్యం హంపిని దోచుకుని దానిని ప్రస్తుతం ఉన్న శిధిలమైన స్థితికి తగ్గించింది; ఇది తిరిగి ఆక్రమించబడలేదు[52]

తళ్ళికోట యుద్ధం తరువాత తిరుమల దేవరాయ అరవీడు రాజవంశాన్ని ప్రారంభించి నాశనం చేసిన హంపి స్థానంలో పెనుకొండను కొత్త రాజధానిగా స్థాపించి విజయనగర సామ్రాజ్యం అవశేషాలను పునర్నిర్మించడానికి ప్రయత్నించారు.[53] తిరుమల దేవరాయుడు 1572 లో పదవీ విరమణ చేసి తన రాజ్య అవశేషాలను తన ముగ్గురు కుమారులకు విభజించి 1578 లో మరణించే వరకు ఆధ్యాత్మిక జీవితాన్ని కొనసాగించాడు. అరవీడు రాజవంశం వారసులు ఈ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించారు. కాని 1614 లో సామ్రాజ్యం కూలిపోయింది. బీజాపూరు సుల్తానేటు ఇతరులతో నిరంతర 1646 నాటికి చివరి అవశేషాలు ముగిశాయి.[54][55][56] ఈ కాలంలో దక్షిణ భారతదేశంలో ఎక్కువ రాజ్యాలు స్వతంత్రం ప్రకటించుకుని విజయనగర నుండి విడిపడినాయి. స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించిన వారిలో మైసూరు రాజ్యం, కేలాడి నాయక, మదురై నాయకులు, టాంజూరు నాయకులు, చిత్రదుర్గ నాయకులు, జింగీ నాయకు ఉన్నారు. ఇవన్నీ రాబోయే శతాబ్దాలలో దక్షిణ భారతదేశ చరిత్ర మీద గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపాయి.[57]

తారస్థాయిసవరించు

 
విజయ్ నగర ప్రజలు ధరించే దుస్తులు - డచ్ పెయింటర్ అయిన కార్నెలియస్ హజర్ చిత్రం

తరువాత రెండు శతాబ్దాలలో, విజయనగర సామ్రాజ్యము యొక్క ఆధిపత్యము దక్షిణ భారత దేశమంతటా ప్రకాశించింది. యావద్భారత ఉపఖండములోనే విజయనగరము బలీయమైన రాజ్యంగా వెలిసింది. ఈ కాలంలో గంగా మైదానం నుండి వచ్చిన టర్కీ సుల్తానుల దాడులను సమర్థవంతంగా ఎదుర్కొన్నది. దక్కను లోని ఐదుగురు సుల్తానుల నుండి నిరంతరంగా ఘర్షణలను ఎదుర్కొని ఒక బలీయమైన శక్తిగా నిలబడింది.

విజయనగర రాజులకు సమంతులుగా కమ్మరాజులు అయిన పెమ్మసాని నాయకులు, సూర్యదేవర నాయకులు, శాయపనేని నాయకులు, రావెళ్ళ నాయకులు ఆంధ్రదేశాన్ని పాలిస్తూ విజయనగర సామ్రాజ్యానికి సర్వ సైన్యాధ్యక్షులుగా ఉంటూ యుద్ధాల్లో తోడ్పడుతూ విజయనగర రక్షణ కవచంలా వారు ఎదురు నిలిచి, ఆ తరువాత స్వతంత్రులుగా ఒక్కొక్కరు రెండు శతాబ్దాల వరకు పరిపాలించారు.

1510 ప్రాంతాల్లో బిజాపూరు సుల్తాను అధీనంలో ఉన్న గోవాను పోర్చుగీసు వారు ఆక్రమించుకున్నారు. ఇది బహుశా విజయనగర రాజ్యపు అనుమతి లేదా రహస్య అవగాహన ద్వారా జరిగి ఉండవచ్చు. వీరిద్దరి మధ్య ఉన్న వ్యాపార సంబంధాలు వీరికి చాలా ముఖ్యమైనవి.

శ్రీ కృష్ణదేవరాయలు కాలంలో ఈ సామ్రాజ్యం ఉచ్ఛస్థితికి చేరింది. దక్కనుకు తూర్పున కొండవీడు, రాచకొండ, కళింగుల అధీనంలోగల ప్రాంతాలను, తమిళదేశమును వశపరచుకున్నాడు. సామ్రాజ్యపు గొప్ప గొప్ప నిర్మాణాలు ఆయన తోటే మొదలయ్యాయి. విజయనగరం లోని హజార రామాలయం, కృష్ణ దేవాలయం, ఉగ్ర నరసింహ మూర్తి విగ్రహం వీటిలో కొన్ని.

1530 లో అచ్యుతరాయలు ఆయనకు వారసుడయ్యాడు. 1542 లో అళియ రామరాయలు గద్దెనెక్కాడు. ఇతడు దక్కను సుల్తానులను అనవసరంగా రెచ్చగొట్టి వారి శత్రుత్వం కొనితెచ్చుకున్నట్లు కనిపిస్తుంది. 1565 తళ్ళికోట యుద్ధంలో విజయనగర సైన్యాన్ని దక్కను సుల్తానులు చిత్తుగా ఓడించారు. సంయుక్త సుల్తాను సైన్యం రాజధానిని సర్వనాశనం చేసి, నేలమట్టం చేసింది. యుద్ధంనుండి సజీవముగా బయటపడిన రామరాయల తమ్ముడు తిరుమలరాయలు, సదాశివరాయలతో సహా పెనుకొండకు పారిపోయాడు.

విద్యా, సాంస్కృతిక పరంగా విజయనగర సామ్రాజ్య కాలాన్ని స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు.

పాలనసవరించు

విజయనగర సామ్రాజ్యం పాలకులు తమ భూభాగాలను పరిపాలించడానికి తమ పూర్వీకులైన హొయసల, కాకతీయ, పాండ్య రాజ్యాలు అభివృద్ధి చేసిన పరిపాలనా పద్ధతులను అవసరమైన చోట మాత్రమే మార్పులు చేశారు.[58] ప్రధానమంత్రి (మహాప్రధన) నేతృత్వంలోని మంత్రుల మంత్రి (ప్రధాన) సహాయంతో రాజు అంతిమ అధికారం నిర్వహిస్తాడు. ప్రధాన కార్యదర్శి (కార్యకర్త లేదా రాయస్వామి), సామ్రాజ్య అధికారులు (అధికారి) నమోదు చేసిన ఇతర ముఖ్యమైన శీర్షికలు కలిగిన వ్యక్తులు పాలనా బాధ్యతలు నిర్వహిస్తారు. ఉన్నత స్థాయి మంత్రులు అందరూ, అధికారులు సైనిక శిక్షణ పొందవలసి ఉంది.[59] రాజు భవనం సమీపంలో ఉన్న ఒక సచివాలయం రాజు ఉంగరంతో ముద్రించిన మైనపు ముద్రను ఉపయోగించి అధికారికంగా చేసిన రికార్డులను నిర్వహించడానికి లేఖరులను, అధికారులను నియమించింది.[60] దిగువ పరిపాలనా స్థాయిలో సంపన్న భూస్వాములు (గౌదాలు) అకౌంటెంట్లను (కరణికలు లేదా కరణం), కాపలాదారులను (కావలు) పర్యవేక్షించారు. రాజభవన పరిపాలనను 72 విభాగాలు (నియోగాలు) గా విభజించారు. ప్రతి ఒక్కరికి యువతులు, అందం ఆధారంగా ఎంపికైన అనేక మంది మహిళా పరిచారకులు ఉన్నారు (కొందరిని దిగుమతి చేసుకున్నారు లేదా విజయవంతమైన యుద్ధాల్లో పట్టుబడ్డారు) వారు చిన్న పరిపాలనా విషయాలను నిర్వహించడానికి, కులీనులకు లేదా ఉంపుడుగత్తెలుగా సేవ చేయడానికి శిక్షణ పొందారు.[61]

 
హంపిలోని విరుపాక్ష ఆలయంలో 1509 నాటి రాజు కృష్ణదేవరాయ కన్నడ శాసనం, ఆయన పట్టాభిషేకం, పెద్ద బహిరంగ మంటప నిర్మాణాన్ని వివరిస్తుంది

ఈ సామ్రాజ్యాన్ని ఐదు ప్రధాన ప్రావిన్సులుగా (రాజ్య) విభజించారు. ఒక్కొక్కటి ఒక కమాండరు (దండనాయక లేదా దండనాథ) ఆధ్వర్యంలో రాజప్రతినిధి నేతృత్వంలో (తరచూ రాజకుటుంబానికి చెందినవారు ఉంటారు) పాలనావ్యవహారాలు నిర్వహించడానికి వారు స్థానిక భాషను ఉపయోగించారు.[62] ఒక రాజ్యాన్ని ప్రాంతాలుగా (విశాయ వెంటే లేదా కొట్టం) విభజించారు. వీటినీ మరింతగా కౌంటీలుగా (సిమే లేదా నాడు) విభజించారు. వాటిని మునిసిపాలిటీలుగా (కంపన లేదా స్థలా) విభజించారు. వంశపారంపర్య కుటుంబాలు ఆయా భూభాగాలను పరిపాలించి సామ్రాజ్యానికి కప్పం అర్పించగా కెలాడి, మదురై వంటి కొన్ని ప్రాంతాలు కమాండరు ప్రత్యక్ష పర్యవేక్షణలో వచ్చాయి.

యుద్ధభూమిలో రాజు కమాండర్లు దళాలను నడిపించారు. సామ్రాజ్యం యుద్ధ వ్యూహంలో అరుదుగా భారీ దండయాత్రలు జరిగాయి; చాలా తరచుగా ఇది వ్యక్తిగత కోటల మీద దాడి చేయడం, నాశనం చేయడం వంటి చిన్న తరహా పద్ధతులను ఉపయోగించింది. విదేశీ ప్రతినిధులు నిర్వహించే సుదూర ఫిరంగిని ఉపయోగించిన మొదటి భారతదేశంలోని సామ్రాజ్యంగా (నేటి తుర్క్మెనిస్తాను నుండి వచ్చినవారు ఉత్తమమైనవిగా పరిగణించబడ్డారు)ప్రత్యేకత సంతరించుకుంది.[63] ఆర్మీ దళాలు రెండు రకాలు: రాజు వ్యక్తిగత సైన్యం నేరుగా సామ్రాజ్యం చేత నియమించబడినది. ప్రతి హూస్వామ్య అధిపతుల సైన్యం. రాజు కృష్ణదేవరాయ వ్యక్తిగత సైన్యంలో 1,00,000 పదాతిదళాలు, 20,000 మంది అశ్వికదళ సిబ్బంది మరియు 900 మందికి పైగా ఏనుగులు ఉన్నాయి. ఈ సంఖ్య సైన్యంలో 1.1 మిలియన్ల మంది సైనికులలో ఒక భాగం మాత్రమే, రెండు మిలియన్ల సైన్యం వైవిధ్యంగా ఉన్న వ్యక్తులతో నావికాదళ ఉనికితో నమోదు చేయబడింది. ఇది నావిగడప్రభు (నావికాదళ కమాండరు) అనే పదాన్ని ఉపయోగించడం ద్వారా రుజువు చేయబడింది.)[64] సైన్యం సమాజంలోని అన్ని వర్గాల నుండి నియమించబడింది (భూస్వామ్య పాలకుల నుండి అదనపు భూస్వామ్య కప్పం సేకరణకు మద్దతు ఇస్తుంది). విలుకారులు, మస్కటీర్లు, క్విల్టెడు ట్యూనిక్సు ధరించి, కత్తులు, కవచాలు మోసే సైనికులు ఉన్నారు. గుర్రాలు, ఏనుగులు పూర్తిగా సాయుధమయ్యాయి. ఏనుగులు యుద్ధంలో గరిష్ట నష్టం కలిగించడానికి వారి దంతాలకు కత్తులు కట్టుకున్నాయి.[65]

రాజధాని నగరం నీటిని సరఫరా చేయడానికి, నిల్వ చేయడానికి నిర్మించిన నీటి సరఫరా పూర్తిగా వ్యవస్థల మీద ఆధారపడింది. ఈ వ్యవస్థ ఏడాది పొడవునా స్థిరమైన సరఫరాను నిర్ధారిస్తుంది. ఈ హైడ్రాలికు వ్యవస్థల అవశేషాలు చరిత్రకారులకు దక్షిణ భారతదేశంలోని అర్ధశుష్క ప్రాంతాలలో ఆ సమయంలో వాడుకలో ఉన్న ఉపరితల నీటి పంపిణీ పద్ధతులను ఇచ్చాయి.[66] సమకాలీన రికార్డులు, విదేశీ ప్రయాణికుల గమనికలు కార్మికులచే భారీ ట్యాంకులను ఎలా నిర్మించాయో వివరిస్తాయి. [67]

త్రవ్వకాలలో రాయలు ఎన్‌క్లోజరు పెద్ద ఆలయ సముదాయాలు (ఇది రాజకుటుంబ ప్రత్యేకమైన ఉపయోగం కోసం, ప్రత్యేక వేడుకల కోసం నిర్మించబడినట్లు సూచిస్తున్నది) నీటితో రవాణా చేయడానికి గురుత్వాకర్షణ, సిఫానులను ఉపయోగించి అధునాతన ఛానెళ్లతో ఉన్న బాగా అనుసంధానించబడిన పైపులైన్లతో కూడిన నీటి పంపిణీ వ్యవస్థ అవశేషాలను కనుగొన్నారు. [68] కాలానుగుణ రుతుపవనాల నీటిని సేకరించి, వేసవిలో ఎండిపోయే పెద్ద నీటి ట్యాంకుల అవశేషాలు పబ్లికు వాటరు వర్కులను పోలి ఉంటాయి. తుంగభద్ర నదికి సమీపంలో ఉన్న సారవంతమైన వ్యవసాయ ప్రాంతాలలో నది నీటిని నీటిపారుదల ట్యాంకుల్లోకి నడిపించడానికి కాలువలు తవ్వారు. ఈ కాలువలలో నీటి ప్రవాహాన్ని నియంత్రించడానికి తెరిచి మూసివేయడానికి అనువైన తూములు ఉన్నాయి. ఇతర ప్రాంతాలలో పరిపాలనా అధికారులు పర్యవేక్షణతో బావులను తవ్వటానికి పరిపాలన ప్రోత్సహించింది. రాయలు ప్రోత్సాహంతో రాజధాని నగరంలో పెద్ద ట్యాంకులను నిర్మించారు. సంపన్న వ్యక్తులు సామాజిక, మతపరమైన అర్హతలను పొందటానికి చిన్న ట్యాంకులకు నిధులు సమకూర్చారు.

ఆర్ధికంసవరించు

 
Ancient market place and plantation at Hampi.
 
Gajashaala or elephant's stable, built by the Vijayanagar rulers for their war elephants.[69]

సామ్రాజ్యం ఆర్థిక వ్యవస్థ అధికంగా వ్యవసాయం మీద ఆధారపడి ఉంది. పాక్షిక శుష్క ప్రాంతాలలో జొన్న (జోవరు), పత్తి, పప్పులు చిక్కుళ్ళు పండించబడ్డాయి. వర్షపు ప్రాంతాలలో చెరకు, బియ్యం, గోధుమలు పండించబడ్డాయి. తమలపాకులు, పోక (నమలడం కోసం), కొబ్బరికాయలు ప్రధాన నగదు పంటలుగా పండించబడ్డాయి. పెద్ద ఎత్తున పత్తి ఉత్పత్తితో సామ్రాజ్యం శక్తివంతమైన వస్త్ర పరిశ్రమ, నేత కేంద్రాలను సరఫరా చేసింది. మారుమూల మాల్నాడు కొండ ప్రాంతంలో పసుపు, మిరియాలు, ఏలకులు, అల్లం వంటి సుగంధ ద్రవ్యాలు పండించబడి వాణిజ్యానికి నగరానికి రవాణా చేయబడ్డాయి. సామ్రాజ్యం రాజధాని నగరం అభివృద్ధి చెందుతున్న వ్యాపార కేంద్రంగా ఉంది. ఇందులో పెద్ద మొత్తంలో విలువైన రత్నాలు, బంగారం విక్రయించబడింది.[70]సుసంపన్నంగా ఉన్న ఆలయ భవన నిర్మాణాలు వేలాది మంది శిల్పకళాకారులు, శిల్పులు, ఇతర నైపుణ్యం కలిగిన చేతివృత్తులవారికి ఉపాధి కల్పించింది.

భూమి యాజమాన్యం ముఖ్యమైనది. సాగు చేసేవారిలో ఎక్కువ మంది కౌలు రైతులు ఉండేవారు. కాలక్రమేణా భూమి మీద కొంత యాజమాన్య హక్కు ఇవ్వబడింది. అవసరమైన ఉత్పత్తులను ప్రోత్సహిస్తూ పన్ను విధానాలు, పన్ను విధింపులను నిర్ణయించడానికి భూ వినియోగం మధ్య వ్యత్యాసాలను చూపించాయి. ఉదాహరణకు సెంటుతయారీదార్లకు గులాబీ రేకుల రోజువారీ మార్కెటు లభ్యత ముఖ్యమైనది కనుక గులాబీల సాగుకు తక్కువ పన్ను విధించాలని భావించబడింది.[71] ఉప్పు ఉత్పత్తి, ఉప్పు ప్లాంటుల తయారీ ఇలాంటి మార్గాల ద్వారా నియంత్రించబడింది. నెయ్యి (స్పష్టీకరించిన వెన్న) తయారీ చేయబడి దీనిని మానవ వినియోగానికి నూనెగా, దీపాలను వెలిగించటానికి ఇంధనంగా విక్రయించబడింది.[72] చైనాకు ఎగుమతులు తీవ్రతరం అయ్యాయి. పత్తి, సుగంధ ద్రవ్యాలు, ఆభరణాలు, పాక్షిక విలువైన రాళ్ళు, దంతాలు, ఖడ్గమృగం కొమ్ము, ఎబోనీ, అంబరు, పగడాలు, పరిమళ ద్రవ్యాలు వంటి సుగంధ ఉత్పత్తులు ఉన్నాయి. చైనా నుండి వచ్చే పెద్ద ఓడలు తరచూ సందర్శించేవి. కొన్ని చైనా నౌకలకు అడ్మిరలు జెంగు హి నాయకత్వం వహించాడు. అరేబియా సముద్రం, బంగాళాఖాతం వద్ద పెద్ద, చిన్న సామ్రాజ్యాల 300 ఓడరేవులకు చైనా ఉత్పత్తులను తీసుకువచ్చాయి. వీటిలో మంగుళూరు, హోనవరు, భట్కలు, బార్కూరు, కొచ్చిను, కన్నానోరు, మచిలిపట్నం, ధర్మదాం నౌకాశ్రయాలు చాలా ముఖ్యమైనవిగా ఉన్నాయి.[73]

వ్యాపారి నౌకలు నౌకాశ్రయాలకు చేయబడినప్పుడు, సరుకులను అధికారిక అదుపులోకి తీసుకున్నారు. విక్రయించిన అన్ని వస్తువుల మీద పన్ను విధించారు. సరుకుల భద్రతకు పరిపాలన అధికారులు హామీ ఇచ్చారు. అభివృద్ధి చెందుతున్న వాణిజ్య వ్యాపారం ఆకర్షించబడిన అనేక రాజ్యాలకు చెందిన వ్యాపారులు (అరబ్బులు, పర్షియన్లు, గుజరేట్సు, ఖొరాసానియన్లు) కాలికటులో స్థిరపడ్డారు.[73] నౌకాశ్రయ భవనం అభివృద్ధి చెందింది. 1000–1200 బహారెసు (భారం) కలిగిన ఓడలు డెక్సు లేకుండా నిర్మించబడ్డాయి. వాటిని మొత్తం పొట్టును, మేకులతో కట్టుకోకుండా తాళ్ళతో కుట్టడం ద్వారా నిర్మించబడ్డాయి. విజయనగర వస్తువులతో ఓడలు ఎర్ర సముద్రం ఓడరేవులైన అడెను, మక్కాకు వెనిసు వరకు విక్రయించబడ్డాయి. సామ్రాజ్యం ప్రధాన ఎగుమతులలో మిరియాలు, అల్లం, దాల్చినచెక్క, ఏలకులు, మైరోబాలను, చింతపండు కలప, అనాఫిస్టులా, విలువైన, పాక్షిక విలువైన రాళ్ళు, ముత్యాలు, కస్తూరి, పచ్చలు, రబ్బరు, కలబంద, పత్తి వస్త్రం, పింగాణీ ప్రాధాన్యత వహించాయి.[73] పత్తి నూలును బర్మాకు, ఇండిగోను పర్షియాకు పంపించారు. పాలస్తీనా నుండి చేసుకున్న దిగుమతులు రాగి, పాదరసం (క్విక్సిల్వరు), సింధూరం, పగడం, కుంకుమ, రంగు వెల్వెటు, రోజు వాటరు, కత్తులు, రంగుల కుగ్రామాలు, బంగారం, వెండి ప్రాధాన్యత వహించాయి. రాజధానికి రెండు వారాల భూమి యాత్రకు ముందు పర్షియా గుర్రాలను కన్నానూరుకు దిగుమతి చేసుకున్నారు. చైనా నుండి పట్టు, బెంగాలు నుండి చక్కెర వచ్చాయి.


తూర్పు తీర వాణిజ్యం హల్కాండ నుండి వరి, చిరుధాన్యాలు, పప్పుధాన్యాలు, పొగాకును పెద్ద ఎత్తున పండించడం జరిగింది. నేత పరిశ్రమ కోసం ఇండిగో, చాయ్ రూట్ రంగు పంటలు ఉత్పత్తి చేయబడ్డాయి. అధిక నాణ్యత గల ఇనుము, ఉక్కు ఎగుమతులకు మచిలీపట్నం ప్రవేశ ద్వారంగా ఉంది. కొల్లూరు ప్రాంతంలో చురుకుగా వజ్రాల వెలికితీత జరిగింది.[74] పత్తి నేత పరిశ్రమ సాదా కాలికో, మస్లిను (బ్రౌన్, బ్లీచిడ్ లేదా డైడ్) అనే రెండు రకాల కాటన్లను ఉత్పత్తి చేసింది. స్థానిక పద్ధతులచే రూపొందించబడిన రంగు నమూనాలతో ముద్రించిన వస్త్రం జావా, ఫార్ ఈస్ట్ లకు ఎగుమతి చేయబడింది. గోల్కొండ సాదా పత్తి, పులికాటు ముద్రించిన ప్రత్యేకత. తూర్పు తీరంలో ప్రధాన దిగుమతులు ఫెర్రసు కాని లోహాలు, కర్పూరం, పింగాణీ, పట్టు మరియు లగ్జరీ వస్తువులు.[75]

సంస్కృతిసవరించు

సాంఘిక జీవితంసవరించు

 
Horizontal friezes in relief on the outer wall enclosure of Hazara Rama temple, depicting life in the empire.

విదేశీ సందర్శకుల రచనల నుండి వచ్చింది, విజయనగర ప్రాంతంలోని పరిశోధనా బృందాలు వెలికితీసిన ఆధారాలు విజయనగర సామ్రాజ్యంలో సాంఘిక జీవితం గురించి అధిక సమాచారం లభిస్తుంది. హిందూ కుల వ్యవస్థ ప్రబలంగా, కఠినంగా అనుసరించబడింది. ప్రతి కులసమాజానికి ప్రాతినిధ్యం వహించడానికి స్థానికపెద్దల సమాఖ్య ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది. ఈ పెద్దలు రాజాఙ సహాయంతో నియమ నిబంధనలను రూపొందించి ప్రజలను నిర్దేశించారు. కుల వ్యవస్థలో అంటరానితనం భాగంగా ఉంటుంది. ఈ వర్గాలకు నాయకులు (కైవదవరు) ప్రాతినిధ్యం వహించారు. తీరప్రాంత కర్ణాటకలో ముస్లిం వర్గాలకు వారి స్వంత సమూహం ప్రాతినిధ్యం వహించింది.[76] అయినప్పటికీ కుల వ్యవస్థలోని అన్ని కులాల నుండి విశిష్ట వ్యక్తులను సైన్యం, పరిపాలనలో ఉన్నతస్థాయి పదోన్నతి పొందకుండా నిరోధించలేదు. పౌర జీవితంలో కుల వ్యవస్థ కారణంగా బ్రాహ్మణులు ఉన్నత స్థాయి గౌరవాన్ని పొందారు. సైనిక వృత్తికి వెళ్ళిన కొద్దిమంది మినహా చాలా మంది బ్రాహ్మణులు మత, సాహిత్య విషయాల మీద దృష్టి పెట్టారు. భౌతిక సంపద, అధికారం నుండి వారు వేరుచేయడం వారిని స్థానిక న్యాయ విషయాలలో ఆదర్శవంతమైన మధ్యవర్తులుగా చేసింది. ప్రతి పట్టణం, గ్రామాలలో వారి ఉనికిని క్రమం తప్పకుండా నిర్వహించడానికి ప్రభువులు, కులీనవర్గాలు చేసిన గణనీయమైన నిధిని మదుపు చేస్తారు.[77] అయినప్పటికీ తక్కువ కుల పండితుల (మొల్ల, కనకదాస వంటివారు) రచనలు (వేమన, సర్వజ్ఞలతో సహా) జనాదరణ పొందడం సమాజంలో సామాజిక సమత్వ స్థాయికి సూచనగా ఉంది.

 
Nāga (snake) stone worship at Hampi.
 
Vijayanagara period temple plates at the Dharmeshwara Temple, Kondarahalli, Hoskote, recorded by BL Rice.[78]

సతీసహగమనం ఆచారం అనుసరిస్తూ ఒక వితంతువు చనిపోయిన భర్త మృతదేహంతో తనకు తాను ఆత్మాహుతి చేసుకోవడానికి సాక్ష్యాలు విజయనగర శిధిలాలలో లభించాయి. విజయనగరంలో సతీకలు (సతి రాయి) లేదా సతి-విరాకలు (సతీ యోధరాయి) అని పిలువబడే సుమారు యాభై శాసనాలు కనుగొనబడ్డాయి.[79]ఆశిసు నంది ఆధారంగా మొఘలు సైన్యాల దాడి కారణంగా రాజపుత్ర రాజ్యాలలో సతీసహగమన ఆచారం అధికరించిన మాదిరిగానే విజయనాగర సతిసహగమనం ఆచారసాధన "అంటువ్యాధి" కి ఒక ఉదాహరణగా ఉంది. ముస్లిం సుల్తానేట్లు, హిందూ రాజ్యం మధ్య నిరంతర యుద్ధాలు, విదేశీ చొరబాట్లు ఈ అభ్యాసం అధికరించడానికి కారణమని పేర్కొంది.[80] జాను హాలీ వంటి పండితుల అభిప్రాయం ఆధారంగా "ఆచారం పరిధి గురించి, దానిని అభ్యసించిన తరగతుల గురించి ఆధారాలు చాలా స్పష్టంగా లేవు. ఎందుకంటే చాలా రచనలు ముస్లిం చరిత్రకారులు, యూరోపియను ప్రయాణికుల నుండి వచ్చాయి" వీరికి అభ్యాసం లేదా దాని పరిస్థితులు ఖచ్చితంగా నివేదించడానికి మార్గాలలో నిష్పాక్షికత లేదు.[80]

మునుపటి శతాబ్దాల సాంఘిక-మతాచారాలు, లింగాయాటిజం వంటివి, మహిళలకు అనువైన సామాజిక నిబంధనలు ఉండేవి. ఈ సమయానికి దక్షిణ భారత మహిళలు చాలా అడ్డంకులను దాటారు. పరిపాలన, వ్యాపారం, వాణిజ్యం, లలిత కళలలో పాల్గొనడం వంటి పురుషుల గుత్తాధిపత్యంగా ఇప్పటివరకు పరిగణించిన విషయాలలో మహిళలు చురుకుగా పాల్గొన్నారు.[81] వరదాంబిక పరిణయం రాసిన తిరుమలంబ దేవి, మధురవిజయం రాసిన గంగాదేవి ఆ కాలపు ప్రముఖ మహిళా కవులుగా ఉన్నారు.[25] ఈ కాలంలో తొలి తెలుగు మహిళా కవులలో తాళ్ళపాక తిమ్మక్క, ఆతుకూరి మొల్ల వంటివారు ప్రాచుర్యం పొందారు. తంజావూరులోని నాయకుల న్యాయస్థానం అనేక మంది మహిళా కవులను పోషించినట్లు తెలిసింది. దేవదాసి వ్యవస్థ ఉనికిలో ఉంది. అలాగే చట్టబద్దమైన వ్యభిచారం ప్రతి నగరంలోని కొన్ని వీధులకు పరిమితం చేయబడుతుంది.[82] రాజకుటుంబ పురుషులలో అంతఃపుర ఆదరణ గురించి రికార్డులు తెలియజేస్తున్నాయి.

 
Painted ceiling from the Virupaksha temple depicting Hindu mythology, 14th century.

సమాజంలో గౌరవనీయమైన స్థాయిలో ఉన్న పురుషులు పట్టుతో చేసిన పొడవైన తలపాగా అయిన పెతా లేదా కులావిని ధరించి దానిని బంగారంతో అలంకరించారు. చాలా భారతీయ సమాజాలలో మాదిరిగా పురుషులు, మహిళలు కూడా ఆభరణాలను ఉపయోగించారు. కడియాలి, కంకణాలు, వేలు-ఉంగరాలు, కంఠహారాలు, వివిధ రకాల కుండలీకాలు వాడారని రికార్డులు వివరిస్తాయి. వేడుకల సమయంలో పురుషులు, మహిళలు తమను పూల దండలతో అలంకరించుకున్నారు. పన్నీరు, సివెటు మస్కు, కస్తూరి లేదా గంధపు చెక్కతో చేసిన పరిమళ ద్రవ్యాలను ఉపయోగించారు.[83] నిరాడంబరంగా ఉన్న సామాన్యులకు పూర్తి భిన్నంగా చక్రవర్తులు, రాజులు, రాణుల జీవితాలు, రాజసభా ఉత్సవాలు ఉత్సాహంతో నిండి ఉన్నాయి. రాణులు, యువరాణులు చాలా మంది పరిచారకులను కలిగి ఉన్నారు. వీరు విలాసవంతమైన దుస్తులు ధరించి చక్కటి ఆభరణాలతో అలంకరించబడ్డారు. వారి రోజువారీ విధులు తేలికగా ఉన్నాయి[84]

పురుషులలో శారీరక వ్యాయామాలు ప్రాచుర్యం పొందాయి. పురుషులు కుస్తీ క్రీడ పట్ల ఆసక్తి చూపారు. మహిళా వస్తాదులు కూడా రికార్డులలో ప్రస్తావించబడ్డారు.[76] రాజభవనం లోపల వ్యాయామశాలలు కనుగొనబడ్డాయి. శాంతి కాలంలో కమాండర్లు, వారి సైన్యాలకు క్రమబద్ధమైన శారీరక శిక్షణ ఇచ్చినట్లు రికార్డులు వివరిస్తున్నాయి.[85] రాజభవనాలు, వ్యాపారకుడళ్ళు ప్రత్యేక రంగాలను కలిగి ఉన్నాయి, ఇక్కడ కోడిపందాలు, రాం ఫైట్సు, మహిళల మధ్య కుస్తీ వంటి క్రీడాపోటీలను చూడటం ద్వారా రాజకుటుంబం సామాన్య ప్రజలు తమను తాము రంజింపచేసుకున్నారు. [85] విజయనగర నగర పరిధిలో జరిపిన త్రవ్వకాలలో బండరాళ్లు, రాతి వేదికలు, ఆలయ అంతస్తుల మీద చెక్కడం రూపంలో వివిధ రకాల సమాజ-ఆధారిత కార్యకలాపాలు ఉన్నాయని వెల్లడించారు. ఇవి సాధారణం సామాజిక పరస్పర చర్యల ప్రదేశాలు అని సూచిస్తున్నాయి. ఈ ఆటలలో కొన్ని నేడు వాడుకలో ఉన్నాయి. మరికొన్ని ఇంకా గుర్తించబడలేదు.[86]

మతంసవరించు

 
Ornate pillars, Virupaksha temple Hampi.
 
Wall panel relief in Hazare Rama Temple at Hampi.

The Vijayanagara kings were tolerant of all religions and sects, as writings by foreign visitors show.[87] The kings used titles such as Gobrahamana Pratipalanacharya (literally, "protector of cows and Brahmins") and Hindurayasuratrana (lit, "upholder of Hindu faith") that testified to their intention of protecting Hinduism and yet were at the same time staunchly Islamicate in their court ceremonials and dress.[88] The empire's founders, Harihara I and Bukka Raya I, were devout Shaivas (worshippers of Shiva), but made grants to the Vaishnava order of Sringeri with Vidyaranya as their patron saint, and designated Varaha (the boar, an Avatar of Vishnu) as their emblem.[89] Over one-fourth of the archaeological dig found an "Islamic Quarter" not far from the "Royal Quarter". Nobles from Central Asia's Timurid kingdoms also came to Vijayanagara. The later Saluva and Tuluva kings were Vaishnava by faith, but worshipped at the feet of Lord Virupaksha (Shiva) at Hampi as well as Lord Venkateshwara (Vishnu) at Tirupati. A Sanskrit work, Jambavati Kalyanam by King Krishnadevaraya, refers to Lord Virupaksha as Karnata Rajya Raksha Mani ("protective jewel of Karnata Empire").[90] The kings patronised the saints of the dvaita order (philosophy of dualism) of Madhvacharya at Udupi.[91]

The Bhakti (devotional) movement was active during this time, and involved well known Haridasas (devotee saints) of that time. Like the Virashaiva movement of the 12th century, this movement presented another strong current of devotion, pervading the lives of millions. The haridasas represented two groups, the Vyasakuta and Dasakuta, the former being required to be proficient in the Vedas, Upanishads and other Darshanas, while the Dasakuta merely conveyed the message of Madhvacharya through the Kannada language to the people in the form of devotional songs (Devaranamas and Kirthanas). The philosophy of Madhvacharya was spread by eminent disciples such as Naraharitirtha, Jayatirtha, Sripadaraya, Vyasatirtha, Vadirajatirtha and others.[92] Vyasatirtha, the guru (teacher) of Vadirajatirtha, Purandaradasa (Father of Carnatic music[93][94]) and Kanakadasa[95] earned the devotion of King Krishnadevaraya.[96][97][98] The king considered the saint his Kuladevata (family deity) and honoured him in his writings.[99] During this time, another great composer of early carnatic music, Annamacharya composed hundreds of Kirthanas in Telugu at Tirupati in present-day Andhra Pradesh.[100]

The defeat of the Jain Western Ganga Dynasty by the Cholas in the early 11th century and the rising numbers of followers of Vaishnava Hinduism and Virashaivism in the 12th century was mirrored by a decreased interest in Jainism.[101] Two notable locations of Jain worship in the Vijayanagara territory were Shravanabelagola and Kambadahalli.

Islamic contact with South India began as early as the 7th century, a result of trade between the Southern kingdoms and Arab lands. Jumma Masjids existed in the Rashtrakuta empire by the 10th century[102] and many mosques flourished on the Malabar coast by the early 14th century.[103] Muslim settlers married local women; their children were known as Mappillas (Moplahs) and were actively involved in horse trading and manning shipping fleets. The interactions between the Vijayanagara empire and the Bahamani Sultanates to the north increased the presence of Muslims in the south. The introduction of Christianity began as early as the 8th century as shown by the finding of copper plates inscribed with land grants to Malabar Christians. Christian travelers wrote of the scarcity of Christians in South India in the Middle Ages, promoting its attractiveness to missionaries.[104] The arrival of the Portuguese in the 15th century and their connections through trade with the empire, the propagation of the faith by Saint Xavier (1545) and later the presence of Dutch settlements fostered the growth of Christianity in the south.

భాషసవరించు

Kannada, Telugu and Tamil were used in their respective regions of the empire. Over 7000 inscriptions (Shilashasana) including 300 copper plate inscriptions (Tamarashasana) have been recovered, almost half of which are in Kannada, the remaining in Telugu, Tamil and Sanskrit.[105][106][107] Bilingual inscriptions had lost favour by the 14th century.[108] The empire minted coins at Hampi, Penugonda and Tirupati with Nagari, Kannada and Telugu legends usually carrying the name of the ruler.[109][110] Gold, silver and copper were used to issue coins called Gadyana, Varaha, Pon, Pagoda, Pratapa, Pana, Kasu and Jital.[111] The coins contained the images of various gods including Balakrishna (infant Krishna), Venkateshwara (the presiding deity of the temple at Tirupati), goddesses such as Bhudevi and Sridevi, divine couples, animals such as bulls and elephants and birds. The earliest coins feature Hanuman and Garuda (divine eagle), the vehicle of Lord Vishnu.

Kannada and Telugu inscriptions have been deciphered and recorded by historians of the Archaeological Survey of India.[112][113]

సాహిత్యంసవరించు

During the rule of the Vijayanagara Empire, poets, scholars and philosophers wrote primarily in Kannada, Telugu and Sanskrit, and also in other regional languages such as Tamil and covered such subjects as religion, biography, Prabandha (fiction), music, grammar, poetry, medicine and mathematics. The administrative and court languages of the Empire were Kannada and Telugu—the latter was the court language and gained even more cultural prominence during the reign of the last Vijayanagara kings.[114][115][116] Telugu was a popular literary medium, reaching its peak under the patronage of Krishnadevaraya.[115]

Most Sanskrit works were commentaries either on the Vedas or on the Ramayana and Mahabharata epics, written by well known figures such as Sayana and Vidyaranya that extolled the superiority of the Advaita philosophy over other rival Hindu philosophies.[117] Other writers were famous Dvaita saints of the Udupi order such as Jayatirtha (earning the title Tikacharya for his polemicial writings), Vyasatirtha who wrote rebuttals to the Advaita philosophy and of the conclusions of earlier logicians, and Vadirajatirtha and Sripadaraya both of whom criticised the beliefs of Adi Sankara.[98] Apart from these saints, noted Sanskrit scholars adorned the courts of the Vijayanagara kings and their feudal chiefs. Some members of the royal family were writers of merit and authored important works such as Jambavati Kalyana by King Krishnadevaraya,[8] and Madura Vijayam by Princess Gangadevi, a daughter-in-law of King Bukka I. Also known as Veerakamparaya Charita, the book dwells on the conquest of the Madurai Sultanate by the Vijayanagara empire.[118]

 
Poetic inscription in Kannada by Vijayanagara poet Manjaraja (1398 CE).

The Kannada poets and scholars of the empire produced important writings supporting the Vaishnava Bhakti movement heralded by the Haridasas (devotees of Vishnu), Brahminical and Veerashaiva (Lingayatism) literature. The Haridasa poets celebrated their devotion through songs called Devaranama (lyrical poems) in the native meters of Sangatya (quatrain), Suladi (beat based), Ugabhoga (melody based) and Mundige (cryptic).[119] Their inspirations were the teachings of Madhvacharya and Vyasatirtha. Purandaradasa and Kanakadasa are considered the foremost among many Dasas (devotees) by virtue of their immense contribution.[120] Kumara Vyasa, the most notable of Brahmin scholars wrote Gadugina Bharata, a translation of the epic Mahabharata. This work marks a transition of Kannada literature from old Kannada to modern Kannada.[121] Chamarasa was a famous Veerashaiva scholar and poet who had many debates with Vaishnava scholars in the court of Devaraya II. His Prabhulinga Leele, later translated into Telugu and Tamil, was a eulogy of Saint Allama Prabhu (the saint was considered an incarnation of Lord Ganapathi while Parvati took the form of a princess of Banavasi).[122][123]

At this peak of Telugu literature, the most famous writing in the Prabandha style was Manucharitamu. King Krishnadevaraya was an accomplished Telugu scholar and wrote the celebrated Amuktamalyada.[124] Amuktamalyada ("One who wears and gives away garlands") narrates the story of the wedding of the god Vishnu to Andal, the Tamil Alvar saint poet and the daughter of Periyalvar at Srirangam.[125][126][127] In his court were eight famous scholars regarded as the pillars (Ashtadiggajas) of the literary assembly. The most famous among them were Allasani Peddana who held the honorific Andhrakavitapitamaha (lit, "father of Telugu poetry") and Tenali Ramakrishna, the court jester who authored several notable works.[128] The other six poets were Nandi Thimmana (Mukku Timmana), Ayyalaraju Ramabhadra, Madayyagari Mallana, Bhattu Murthi (Ramaraja Bhushana), Pingali Surana, and Dhurjati. This was the age of Srinatha, the greatest of all Telugu poets of the time. He wrote books such as Marutratcharitamu and Salivahana-sapta-sati. He was patronised by King Devaraya II and enjoyed the same status as important ministers in the court.[129]

Though much of the Tamil literature from this period came from Tamil speaking regions ruled by the feudatory Pandya who gave particular attention on the cultivation of Tamil literature, some poets were patronised by the Vijayanagara kings. Svarupananda Desikar wrote an anthology of 2824 verses, Sivaprakasap-perundirattu, on the Advaita philosophy. His pupil the ascetic, Tattuvarayar, wrote a shorter anthology, Kurundirattu, that contained about half the number of verses. Krishnadevaraya patronised the Tamil Vaishnava poet Haridasa whose Irusamaya Vilakkam was an exposition of the two Hindu systems, Vaishnava and Shaiva, with a preference for the former.[130]

Notable among secular writings on music and medicine were Vidyaranya's Sangitsara, Praudha Raya's Ratiratnapradipika, Sayana's Ayurveda Sudhanidhi and Lakshmana Pandita's Vaidyarajavallabham.[131] The Kerala school of astronomy and mathematics flourished during this period under such well known scholars as Madhava (c. 1340–1425) who made important contributions to Trigonometery and Calculus, and Nilakantha Somayaji (c. 1444–1545) who postulated on the orbitals of planets.[132]

నిర్మాణకళసవరించు

 
Yali pillars in Aghoreshwara Temple at Ikkeri in Shimoga District.

Vijayanagara architecture is a vibrant combination of the Chalukya, Hoysala, Pandya and Chola styles, idioms that prospered in previous centuries.[133][134] Its legacy of sculpture, architecture and painting influenced the development of the arts long after the empire came to an end. Its stylistic hallmark is the ornate pillared Kalyanamantapa (marriage hall), Vasanthamantapa (open pillared halls) and the Rayagopura (tower). Artisans used the locally available hard granite because of its durability since the kingdom was under constant threat of invasion. While the empire's monuments are spread over the whole of Southern India, nothing surpasses the vast open-air theatre of monuments at its capital at Vijayanagara, a UNESCO World Heritage Site.[135]

In the 14th century the kings continued to build vesara or Deccan-style monuments but later incorporated Dravida-style gopuras to meet their ritualistic needs. The Prasanna Virupaksha temple (underground temple) of Bukka and the Hazare Rama temple of Deva Raya are examples of Deccan architecture.[136] The varied and intricate ornamentation of the pillars is a mark of their work.[137] At Hampi, though the Vitthala temple is the best example of their pillared Kalyanamantapa style, the Hazara Ramaswamy temple is a modest but perfectly finished example.[138] A visible aspect of their style is their return to the simplistic and serene art developed by the Chalukya dynasty.[139] A grand specimen of Vijayanagara art, the Vitthala temple, took several decades to complete during the reign of the Tuluva kings.[140]

Market place at Hampi and the sacred tank located near the Krishna temple.
Stone temple car in the Vitthala Temple at Hampi.

Another element of the Vijayanagara style is the carving and consecration of large monoliths such as the Sasivekaalu (mustard) Ganesha and Kadalekaalu (ground nut) Ganesha at Hampi, the Gommateshwara (Bahubali) monoliths in Karkala and Venur, and the Nandi bull in Lepakshi. The Vijayanagara temples of Kolar, Kanakagiri, Sringeri and other towns of Karnataka; the temples of Tadpatri, Lepakshi, Ahobilam, Tirumala Venkateswara Temple and Srikalahasti in Andhra Pradesh; and the temples of Vellore, Kumbakonam, Kanchi and Srirangam in Tamil Nadu are examples of this style. Vijayanagara art includes wall-paintings such as the Dashavatara and Girijakalyana (marriage of Parvati, Shiva's consort) in the Virupaksha Temple at Hampi, the Shivapurana murals (tales of Shiva) at the Virabhadra temple at Lepakshi, and those at the Kamaakshi and Varadaraja temples at Kanchi.[141] This mingling of the South Indian styles resulted in a richness not seen in earlier centuries, a focus on reliefs in addition to sculpture that surpasses that previously in India.[142]

An aspect of Vijayanagara architecture that shows the cosmopolitanism of the great city is the presence of many secular structures bearing Islamic features. While political history concentrates on the ongoing conflict between the Vijayanagara empire and the Deccan Sultanates, the architectural record reflects a more creative interaction. There are many arches, domes and vaults that show these influences. The concentration of structures like pavilions, stables and towers suggests they were for use by royalty.[143] The decorative details of these structures may have been absorbed into Vijayanagara architecture during the early 15th century, coinciding with the rule of Deva Raya I and Deva Raya II. These kings are known to have employed many Muslims in their army and court, some of whom may have been Muslim architects. This harmonious exchange of architectural ideas must have happened during rare periods of peace between the Hindu and Muslim kingdoms.[144] The "Great Platform" (Mahanavami Dibba) has relief carvings in which the figures seem to have the facial features of central Asian Turks who were known to have been employed as royal attendants.[145]

 
An aerial view of the Meenakshi Temple from the top of the southern gopuram, looking north. The temple was rebuilt by the Nayaks of Vijayanagar Empire.

పతన దశసవరించు

తళ్ళికోట యుద్ధానంతర దశను విజయనగర సామ్రాజ్య పతనదశగా చెప్పుకోవచ్చు. 1565లో తళ్లికోట యుద్ధం జరిగి యుద్ధంలో విజయనగర సామ్రాజ్యం పూర్తిగా ఓటమిచెందిన తర్వాత తిరుమల దేవరాయలు నామమాత్ర పరిపాలకుడైన సదాశివరాయలను తీసుకుని విజయనగర ఖజానాను ఎత్తుకుని పెనుకొండకు పారిపోయారు. విజయనగరాన్ని పాదుషాలు నేలమట్టం చేసి వదిలిపోయాకా తిరుమల దేవరాయలు ఆ రాజధానిని బాగుచేసుకుని పరిపాలించేందుకు మూడేళ్ళపాటు ప్రయత్నించారు. శ్మశానంలా తయారైన ఈ రాజధానిని తిరిగి ఏలుకోలేక పెనుకొండకు తిరిగివచ్చారు. అంతటితో విజయనగర సామ్రాజ్యపు రాజధానిగా విద్యానగరం ముగిసిపోయింది. ఆపైన కొన్నేళ్ళు పెనుకొండ, మిగిలిన సంవత్సరాలు చంద్రగిరిలను రాజధానులుగా చేసుకుని పాలించారు.

తళ్ళికోట ఓటమి తర్వాత రాజ్యభాగాలు తగ్గిపోనారంభించాయి. తిరుమలదేవరాయలు తన ముగ్గురు కుమారులను మూడు ప్రాంతాలకు ప్రతినిధులుగా పరిపాలింపజేశారు. పెద్దకుమారుడైన రామరాయలు కన్నడప్రాంతాలను శ్రీరంగపట్నం రాజధానిగా పరిపాలించారు. రెండో కుమారుడు శ్రీరంగ దేవరాయలు పెనుగొండను రాజధానిగా చేసుకుని తెలుగు ప్రాంతాలను పరిపాలించారు. మూడో కుమారుడు వేంకటపతి దేవరాయలు మొదట చంద్రగిరిని రాజధానిగా చేసుకుని తమిళ ప్రాంతాలు పాలించేవారు. విజయనగర సామ్రాజ్యానికి చక్రవర్తిగా శ్రీరంగదేవరాయలు తెలుగు ప్రాంతాల విషయంలో చాలా ప్రయత్నాలు చేసి, వైభవాన్ని పునరుద్ధరించేందుకు విఫలయత్నాలు చేశారు. బీజాపూరు సుల్తానులతో కొన్ని యుద్ధాల్లో గెలిచి, కొన్ని ఓడిపోయారు. ఆయనకు పుత్రసంతానం లేకపోవడంతో చిన్నతమ్ముడు చంద్రగిరి పాలకుడు అయిన వేంకటపతి దేవరాయలకు రాజ్యాన్నిచ్చారు. ఆయన పాలనకాలంలోనే బ్రిటీషు వారికి మద్రాసు పట్టణం ఏర్పాటు చేయటానికి భూమి మంజూరు చేశారు. కొంతకాలం పాటు పెనుకొండను రాజధానిగా చేసుకుని అన్నగారు ఇచ్చిన సామ్రాజ్యాన్ని పాలించినా ఆపైన మాత్రం రాజధానిని తన పట్టణమైన చంద్రగిరికే మార్చుకున్నారు. ఆయన విజయనగర సామ్రాజ్యపు ఆఖరి గొప్ప చక్రవర్తిగా పేరొందారు. ఆయన కాలంలో శ్రీరంగపట్నాన్ని ఒడయారు రాజులు స్వతంత్రం ప్రకటించుకున్నారు. స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించుకోకపోయినా కొందరు రాజులు స్వతంత్రించే వ్యవహరించేవారు.[146]

వంశ పరంపరసవరించు

కింది జాబితా రాబర్ట్ సెవెల్ రాసిన ఎ ఫర్గాటెన్ ఎంపైర్ (విస్మృత సామ్రాజ్యం) అనే పుస్తకం నుండి సంగ్రహించినవి.

సంగమ వంశము

  • హరిహర I (దేవ రాయ) 1336-1343
  • బుక్క I 1343-1379
  • హరిహర II 1379-1399
  • రెండవ బుక్క రాయలు 1399-1406
  • మొదటి దేవ రాయలు 1406-1412
  • వీర విజయ 1412-1419
  • రెండవ దేవ రాయలు 1419-1444
  • (తెలియదు) 1444-1449
  • మల్లికార్జున రాయలు 1452-1465 (తేదీలు సందేహాస్పదం)
  • రాజశేఖర రాయలు 1468-1469 (తేదీలు సందేహాస్పదం)
  • మొదటి విరూపాక్ష రాయలు 1470-1471 (తేదీలు సందేహాస్పదం)
  • ప్రౌఢదేవ రాయలు 1476-? (తేదీలు సందేహాస్పదం)
  • రాజశేఖర 1479-1480 (తేదీలు సందేహాస్పదం)
  • రెండవ విరూపాక్ష రాయలు 1483-1484 (తేదీలు సందేహాస్పదం)
  • రాజశేఖర 1486-1487 (తేదీలు సందేహాస్పదం)

సాళువ వంశము

  • నరసింహ 1490-?

తుళువ వంశము

  • నరస (వీర నరసింహ) ?-1509
  • శ్రీ కృష్ణదేవరాయలు 1509-1530
  • అచ్యుత దేవరాయలు 1530-1542
  • సదాశివరాయలు (నామమాత్రపు రాజు) 1542-1567
  • రామరాయలు (పట్టాభిషిక్తుడు కాదు) 1542-1565
  • తిరుమల రాయలు (పట్టాభిషిక్తుడు కాదు) 1565-1567
  • తిరుమల (పట్టాభిషిక్తుడు) 1567-1575
  • రెండవ రంగరాయలు 1575-1586
  • మొదటి వెంకటాపతి రాయలు 1586-1614

ఆరవీడు (తేదీలు సందేహాస్పదం, కేవలం శాసనాల ఆధారంగా సేకరించిన సమాచారం) రాజుల్లో కిందివారు ఉన్నారు. ప్రతిపేరుతోను ఒకరికంటే ఎక్కువమంది రాజులు ఉన్నారు. కాలం - 1614 నుండి చివరగా తెలిసిన 1739 వరకు

  • రంగ దేవరాయ II 1614-1615
  • రామ దేవరాయ 1615-1633
  • వెంకట దేవరాయ III 1633-1646
  • రంగ దేవరాయ III 1614-1615

ఇవి కూడా చూడండిసవరించు

సంబంధిత లింకులుసవరించు

మూలాలుసవరించు

  1. Stein 1989, p. 1.
  2. By James Mansel Longworth page 204
  3. edited by J C morris page 261
  4. Sen, Sailendra (2013). A Textbook of Medieval Indian History. Primus Books. pp. 103–106. ISBN 978-93-80607-34-4.
  5. "Master Plan for Hampi Local Planning Area" (PDF). మూలం (PDF) నుండి 30 April 2013 న ఆర్కైవు చేసారు. Cite web requires |website= (help)
  6. K.V.Ramesh. "Telugu Inscriptions from Vijayanagar Dynasty, vol16, Introduction". Archaeological Survey of India. What Is India Publishers (P) Ltd., Saturday, December 30, 2006. Retrieved 2006-12-31.
  7. Nilakanta Sastri 1955, p. 268
  8. 8.0 8.1 Fritz & Michell 2001, p. 14
  9. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar): A contribution to the history of India, Chapter 2; http://www.gutenberg.org/dirs/etext02/fevch10.txt
  10. Historians such as P. B. Desai (History of Vijayanagar Empire, 1936), Henry Heras (The Aravidu Dynasty of Vijayanagara, 1927), B.A. Saletore (Social and Political Life in the Vijayanagara Empire, 1930), G.S. Gai (Archaeological Survey of India), William Coelho (The Hoysala Vamsa, 1955) and Kamath (Kamath 2001, pp. 157–160)
  11. Karmarkar (1947), p30
  12. Kulke and Rothermund (2004), p188
  13. Rice (1897), p345
  14. Sewell 1901; Nilakanta Sastri 1955; N. Ventakaramanayya, The Early Muslim expansion in South India, 1942; B. Surya Narayana Rao, History of Vijayanagar, 1993; Kamath 2001, pp. 157–160
  15. 15.0 15.1 Nilakanta Sastri 1955, p. 216
  16. Kamath 2001, p. 160
  17. Portuguese travelers Barbosa, Barradas and Italian Varthema and Caesar Fredericci in 1567, Persian Abdur Razzak in 1440, Barani, Isamy, Tabataba, Nizamuddin Bakshi, Ferishta and Shirazi and vernacular works from the 14th century to the 16th century. (Kamath 2001, pp. 157–158)
  18. Fritz & Michell 2001, pp. 1–11
  19. VA Smith. The Oxford History of India. Clarendon: Oxford University Press. pp. 275–298.
  20. 20.0 20.1 Burton Stein (1989). The New Cambridge History of India: Vijayanagara. Cambridge University Press. pp. 18–19. ISBN 978-0-521-26693-2.
  21. 21.0 21.1 David Gilmartin; Bruce B. Lawrence (2000). Beyond Turk and Hindu: Rethinking Religious Identities in Islamicate South Asia. University Press of Florida. pp. 300–306, 321–322. ISBN 978-0-8130-3099-9.
  22. 22.0 22.1 Cynthia Talbot (2001). Precolonial India in Practice: Society, Region, and Identity in Medieval Andhra. Oxford University Press. pp. 281–282. ISBN 978-0-19-803123-9.
  23. 23.0 23.1 Mary Storm (2015). Head and Heart: Valour and Self-Sacrifice in the Art of India. Taylor & Francis. p. 311. ISBN 978-1-317-32556-7.
  24. Kanhaiya L Srivastava (1980). The position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206-1526. Munshiram Manoharlal. p. 202.
  25. 25.0 25.1 Kamath 2001, p. 162
  26. Nilakanta Sastri 1955, p. 317
  27. VA Smith. The Oxford History of India. Clarendon: Oxford University Press. pp. 299–302.
  28. The success was probably also due to the peaceful nature of Muhammad II Bahmani, according to Nilakanta Sastri 1955, p. 242
  29. From the notes of Portuguese Nuniz. Robert Sewell notes that a big dam across was built the Tungabhadra and an aqueduct 15 miles (24 km) long was cut out of rock (Nilakanta Sastri 1955, p. 243).
  30. Columbia Chronologies of Asian History and Culture, John Stewart Bowman p.271, (2013), Columbia University Press, New York, ISBN 0-231-11004-9
  31. Also deciphered as Gajaventekara, a metaphor for "great hunter of his enemies", or "hunter of elephants" ((Kamath 2001, p. 163)).
  32. Nilakanta Sastri 1955, p. 244
  33. From the notes of Persian Abdur Razzak. Writings of Nuniz confirms that the kings of Burma paid tributes to Vijayanagara empire Nilakanta Sastri 1955, p. 245
  34. Kamath 2001, p. 164
  35. From the notes of Abdur Razzak about Vijayanagara: a city like this had not been seen by the pupil of the eye nor had an ear heard of anything equal to it in the world (Hampi, A Travel Guide 2003, p11)
  36. Eaton 2006, pp. 89–90 with footnote 28.
  37. Eaton 2006, pp. 86–87.
  38. Nilakanta Sastri 1955, p. 250
  39. Eaton 2006, pp. 87–88.
  40. Nilakanta Sastri 1955, p. 239
  41. Kamath 2001, p. 159
  42. From the notes of Portuguese traveler Domingo Paes about Krishna Deva Raya: A king who was perfect in all things (Hampi, A Travel Guide 2003, p31)
  43. Eaton 2006, pp. 88–89.
  44. The notes of Portuguese Barbosa during the time of Krishna Deva Raya confirms a very rich and well provided Vijayanagara city ((Kamath 2001, p. 186))
  45. Most monuments including the royal platform (Mahanavami Dibba) were actually built over a period spanning several decades (Dallapiccola 2001, p66)
  46. Eaton 2006, p. 79, Quote: "Rama Raya first appears in recorded history in 1512, when Sultan Quli Qutb al-Mulk enrolled this Telugu warrior as a military commander and holder of a land assignment in the newly emerged sultanate of Golkonda.".
  47. Eaton 2006, p. 92.
  48. Eaton 2006, pp. 93–101.
  49. Eaton 2006, pp. 96–98.
  50. Hermann Kulke; Dietmar Rothermund (2004). A History of India. Routledge. p. 191. ISBN 978-0-415-32920-0., Quote: "When battle was joined in January 1565, it seemed to be turning in favor of Vijayanagara - suddenly, however, two Muslim generals of Vijayanagara changes sides. Rama Raya was taken prisoner and immediately beheaded."
  51. Eaton 2006, pp. 98, Quote: "Husain (...) ordered him beheaded on the spot, and his head stuffed with straw (for display).".
  52. Eaton 2006, pp. 98–101.
  53. Eaton 2006, pp. 100–101.
  54. Kamath 2001, p. 174
  55. Vijaya Ramaswamy (2007). Historical Dictionary of the Tamils. Scarecrow Press. pp. Li–Lii. ISBN 978-0-8108-6445-0.
  56. Eaton 2006, pp. 101-115.
  57. Kamath 2001, pp. 220, 226, 234
  58. A war administration, (K.M. Panikkar in Kamath 2001, p. 174
  59. From the notes of Persian Abdur Razzak and research by B.A. Saletore ((Kamath 2001, p. 175))
  60. From the notes of Nuniz ((Kamath 2001, p. 175))
  61. Nilakanta Sastri 1955, p. 286
  62. From the notes of Duarte Barbosa ((Kamath 2001, p. 176)). However, the kingdom may have had nine provinces (T. V. Mahalingam in Kamath 2001, p. 176
  63. Nilakanta Sastri 1955, p. 287
  64. From the notes of Abdur Razzaq and Paes respectively ((Kamath 2001, p. 176))
  65. From the notes of Nuniz Nilakanta Sastri 1955, p. 288
  66. Davison-Jenkins (2001), p89
  67. From the notes of Domingo Paes and Nuniz (Davison-Jenkins 2001, p98)
  68. Davison-Jenkins (2001), p90
  69. "Vijayanagara Research Project::Elephant Stables". Vijayanagara.org. 2014-02-09. Retrieved 2018-05-21. Cite web requires |website= (help)
  70. From the notes of Duarte Barbosa ((Kamath 2001, p. 181)).
  71. From the notes of Abdur Razzak in Nilakanta Sastri 1955, p. 298
  72. From the notes of Abdur Razzak in Nilakanta Sastri 1955, p. 299
  73. 73.0 73.1 73.2 From the notes of Abdur Razzak in Nilakanta Sastri 1955, p. 304
  74. Nilakanta Sastri 1955, p. 305
  75. Nilakanta Sastri 1955, p. 306
  76. 76.0 76.1 Kamath 2001, p. 179
  77. According to Sir Charles Elliot, the intellectual superiority of Brahmins justified their high position in society (Nilakanta Sastri 1955, p. 289)
  78. Rice, Benjamin Lewis (1894). Epigraphia Carnatica: Volume IX: Inscriptions in the Bangalore District. Mysore State, British India: Mysore Department of Archaeology. Retrieved 5 August 2015.
  79. Verghese (2001), p 41
  80. 80.0 80.1 John Stratton Hawley (1994). Sati, the Blessing and the Curse: The Burning of Wives in India. Oxford University Press. pp. 150–151. ISBN 978-0-19-536022-6.
  81. B.A. Saletore in Kamath 2001, p. 179
  82. Kamath 2001, p. 180
  83. Kamath 2001, p. 180
  84. From the writings of Portuguese Domingo Paes (Nilakanta Sastri 1955, p. 296)
  85. 85.0 85.1 Nilakanta Sastri 1955, p. 296
  86. Mack (2001), p39
  87. From the notes of Duarte Barbosa ((Kamath 2001, p. 178))
  88. Wagoner, Phillip B. (November 1996). "Sultan among Hindu Kings: Dress, Titles, and the Islamicization of Hindu Culture at Vijayanagara". The Journal of Asian Studies. 55 (4): 851–880. doi:10.2307/2646526. JSTOR 2646526.
  89. Kamath 2001, p. 177
  90. Fritz & Michell, p. 14
  91. Kamath 2001, p. 177–178
  92. Shiva Prakash in Ayyappapanicker (1997), p192, pp194–196
  93. Iyer (2006), p93
  94. Owing to his contributions to carnatic music, Purandaradasa is known as Karnataka Sangita Pitamaha. (Kamat, Saint Purandaradasa)
  95. Shiva Prakash (1997), p196
  96. Shiva Prakash (1997), p195
  97. Kamath 2001, p. 178
  98. 98.0 98.1 Nilakanta Sastri 1955, p. 324
  99. Pujar, Narahari S.; Shrisha Rao; H.P. Raghunandan. "Sri Vyasa Tirtha". Dvaita Home Page. Retrieved 2006-12-31. Cite web requires |website= (help)
  100. Kamath 2001, p. 185
  101. Kamath 2001, pp. 112, 132
  102. From the notes of Arab writer Al-Ishtakhri (Nilakanta Sastri 1955, p. 396)
  103. From the notes of Ibn Batuta (Nilakanta Sastri 1955, p. 396)
  104. From the notes of Jordanus in 1320–21 (Nilakanta Sastri 1955, p. 397)
  105. G.S. Gai in Kamath 2001, pp. 10, 157
  106. Arthikaje, Mangalore. "The Vijayanagar Empire". 1998–2000 OurKarnataka.Com, Inc. Retrieved 2006-12-31. Cite web requires |website= (help)
  107. Subbarayalu, Y; Rajavelu, S, సంపాదకులు. (2015). Inscriptions of the Vijayanagara Rulers: Volume V, Part 1 (Tamil Inscriptions). New Delhi: Indian Council of Historical Research. ISBN 978-9380607757.
  108. Thapar (2003), pp 393–95
  109. "Vijayanagara Coins". Government Museum Chennai. Retrieved 2006-12-31. Cite web requires |website= (help)
  110. Prabhu, Govindaraya S. "Catalogue, Part one". Vijayanagara, the forgotten empire. Prabhu's Web Page on Indian Coinage. Retrieved 2006-12-31.
  111. Harihariah Oruganti. "Coinage". Catalogue. Vijayanagara Coins. మూలం నుండి 30 డిసెంబర్ 2006 న ఆర్కైవు చేసారు. Retrieved 31 డిసెంబర్ 2006.
  112. Ramesh, K. V. "Stones 1–25". South Indian Inscription, Volume 16: Telugu Inscriptions from Vijayanagar Dynasty. New Delhi: Archaeological Survey of India.
  113. Sastry & Rao, Shama & Lakshminarayan. "Miscellaneous Inscriptions, Part II". South Indian Inscription, Volume 9: Kannada Inscriptions from Madras Presidency. New Delhi: Archaeological Survey of India.
  114. Pollock, Sheldon; Pollock, Arvind Raghunathan Professor of South Asian Studies Sheldon (2003-05-19). Pollock, Sheldon. ISBN 9780520228214. Retrieved 2013-07-23. Quote:"Telugu had certainly been more privileged than Kannada as a language of courtly culture during the reign of the last Vijayanagara kings, especially Krsnadevaraya (d.1529), Nagaraj in Pollock (2003), p378
  115. 115.0 115.1 Quote:"Royal patronage was also directed to the support of literature in several languages: Sanskrit (the pan-Indian literary language), Kannada (the language of the Vijayanagara home base in Karnataka), and Telugu (the language of Andhra). Works in all three languages were produced by poets assembled at the courts of the Vijayanagara kings". Quote:"The Telugu language became particularly prominent in the ruling circles by the early 16th century, because of the large number of warrior lords who were either from Andhra or had served the kingdom there", Asher and Talbot (2006), pp 74–75
  116. "Telugu Literature". Retrieved 2013-07-19. Telugu literature flowered in the early 16th century under the Vijayanagara empire, of which Telugu was the court language. Cite web requires |website= (help)
  117. Nilakanta Sastri 1955, p. 321
  118. Devi, Ganga (1924). Sastri, G Harihara; Sastri, V Srinivasa (సంపాదకులు.). Madhura Vijaya (or Veerakamparaya Charita): An Historical Kavya. Trivandrum, British India: Sridhara Power Press. Retrieved 21 June 2016.
  119. Shiva Prakash in Ayyappapanicker (1997), p164, pp 193–194, p203
  120. Nilakanta Sastri 1955, p. 365
  121. Nilakanta Sastri 1955, p. 364
  122. Nilakanta Sastri 1955, p. 363
  123. Rice E.P. (1921), p.68
  124. During the rule of Krishnadevaraya, encouragement was given to the creation of original Prabandhas (stories) from Puranic themes (Nilakanta Sastri 1955, p. 372)
  125. Rao, Pappu Venugopala (22 June 2010). "A masterpiece in Telugu literature" (Chennai). The Hindu. Retrieved 9 June 2016. Cite news requires |newspaper= (help)
  126. Krishnadevaraya (2010). Reddy, Srinivas (సంపాదకుడు.). Giver of the Worn Garland: Krishnadevaraya's Amuktamalyada. Penguin UK. ISBN 978-8184753059. Retrieved 9 June 2016.
  127. Krishnadevaraya (1907). Amuktamalyada. London: Telugu Collection for the British Library. Retrieved 9 June 2016.
  128. Like the nine gems of King Vikramaditya's court, the Ashtadiggajas were famous during the 16th century.(Nilakanta Sastri 1955, p. 372)
  129. Nilakanta Sastri 1955, p. 370
  130. Nilakanta Sastri 1955, p. 347
  131. Prasad (1988), pp.268–270
  132. "History of Science and Philosophy of Science: A Historical Perspective of the Evolution of Ideas in Science", editor: Pradip Kumar Sengupta, author: Subhash Kak, 2010, p91, vol XIII, part 6, Publisher: Pearson Longman, ISBN 978-81-317-1930-5
  133. Art critic Percy Brown calls Vijayanagara architecture a blossoming of Dravidian style ((Kamath 2001, p. 182))
  134. Arthikaje, Literary Activity, Art and Architecture, History of karnataka. OurKarnataka.Com
  135. "So intimate are the rocks and the monuments they were used for make, it was sometimes impossible to say where nature ended and art began" (Art critic Percy Brown, quoted in Hampi, A Travel Guide, p64)
  136. Fritz & Michell 2001, p. 9
  137. Nilakanta Sastri about the importance of pillars in the Vijayanagar style in Kamath 2001, p. 183
  138. "Drama in stone" wrote art critic Percy Brown, much of the beauty of Vijayanagara architecture came from their pillars and piers and the styles of sculpting (Hampi, A Travel Guide, p77)
  139. About the sculptures in Vijayanagara style, see Kamath 2001, p. 184
  140. Several monuments are categorised as Tuluva art (Fritz & Michell 2001, p. 9)
  141. Some of these paintings may have been redone in later centuries (Rajashekhar in Kamath 2001, p. 184)
  142. Historians and art critics K.A. Nilakanta Sastri, A. L. Basham, James Fergusson and S. K. Saraswathi have commented about Vijayanagara architecture (Arthikaje Literary Activity).
  143. Fritz & Michell 2001, p. 10
  144. Philon (2001), p87
  145. Dallapiccola (2001), p69
  146. వెంకట శివరావు, దిగవల్లి (1944). కథలు-గాథలు (1 సంపాదకులు.). విజయవాడ: దిగవల్లి వెంకట శివరావు. pp. 127–140. Retrieved 1 December 2014.


విజయనగర రాజులు  
సంగమ వంశము | సాళువ వంశము | తుళువ వంశము | ఆరవీటి వంశము | వంశ వృక్షము | పరిపాలనా కాలము | సామ్రాజ్య స్థాపన | తళ్ళికోట యుద్ధము | పన్నులు | సామంతులు | ఆర్ధిక పరిస్థితులు | సైనిక స్థితి | పరిపాలనా కాలము | సాహిత్య పరిస్థితులు | సామ్రాజ్యము