కర్ణాటక

భారతదేశంలోని రాష్ట్రం

కర్ణాటక ( కన్నడలో ಕರ್ನಾಟಕ) భారతదేశములోని ఐదు దక్షిణాది రాష్ట్రాలలో ఒకటి. 1950 లో పూర్వపు మైసూరు రాజ్యము నుండి యేర్పడటము వలన 1973 వరకు ఈ రాష్ట్రము మైసూరు రాష్ట్రముగా వ్యవహరించబడింది. 1956 లో చుట్టుపక్క రాష్ట్రాలలోని కన్నడ మాట్లాడే ప్రాంతాలు కలుపుకొని విస్తరించబడింది. కర్ణాటక రాజధాని బెంగళూరు రాష్ట్రములో 10 లక్షలకు పైగా జనాభా ఉన్న ఏకైక నగరము. మైసూరు, మంగుళూరు, హుబ్లి-ధార్వాడ్, బళ్ళారి , బెళగావి రాష్ట్రములోని ఇతర ముఖ్య నగరాలు. కన్నడ, కర్ణాటక రాష్ట్ర అధికార భాష. 2001 జనాభా లెక్కల ప్రకారము దేశములో 5 కోట్లకు మించి జనాభా ఉన్న పది రాష్ట్రాలలో ఇది ఒకటి.

కర్ణాటక
వొడెయార్ రాజవంశపు ముఖ్యపట్టణం. కర్ణాటకలో ప్రధాన యాత్రాస్థలం
వొడెయార్ రాజవంశపు ముఖ్యపట్టణం. కర్ణాటకలో ప్రధాన యాత్రాస్థలం
Coat of arms of కర్ణాటక
Coat of arms
కర్ణాటక పటం
కర్ణాటక పటం
నిర్దేశాంకాలు (బెంగళూరు): 12°58′N 77°30′E / 12.97°N 77.50°E / 12.97; 77.50Coordinates: 12°58′N 77°30′E / 12.97°N 77.50°E / 12.97; 77.50
దేశం India
రాజధాని
, అతిపెద్ద నగరం
బెంగళూరు
జిల్లాల పేర్లు
విస్తీర్ణం
 • మొత్తం1,91,791 కి.మీ2 (74,051 చ. మై)
విస్తీర్ణపు ర్యాంకు7th
అత్యధిక ఎత్తు
1,925 మీ (6,316 అ.)
Lowest elevation
0 మీ (0 అ.)
జనాభా
(2011)[2]
 • మొత్తం61,130,704
 • ర్యాంకు8th
 • సాంద్రత320/కి.మీ2 (830/చ. మై.)
పిలువబడువిధము(ఏక)కన్నడిగులు
GDP (2018-19)
 • Total14.08 lakh crore (US$200 billion)
 • Per capita1,46,416 (US$2,100)
ప్రామాణిక కాలమానంUTC+05:30 (IST)
ISO 3166 కోడ్IN-KA
Official languagesకన్నడ[4]
అక్షరాస్యత75.60% (2011 census)[5]
HDIIncrease 0.6176 (medium)
HDI rank8th (2015)[6]
కర్ణాటక రాష్ట్ర చిహ్నాలు
చిహ్నంగండభేరుండ[7]
పాటజయభారత జననియ తనుజాతే[8]
జంతువుఏనుగు[9]
పక్షిIndian Roller[9]
పుష్పంకలువ[9]
వృక్షంశ్రీగంధం[9]
కర్ణాటక

భౌగోళికముసవరించు

కర్ణాటకకు పశ్చిమాన అరేబియా సముద్రము, వాయువ్యమున గోవా రాష్ట్రము, ఉత్తరాన మహారాష్ట్ర, తూర్పున తెలంగాణ , ఆంధ్ర ప్రదేశ్, తూర్పున , ఆగ్నేయమున తమిళనాడు , నైౠతిన కేరళ రాష్ట్రములు సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి.

భౌగోళికముగా రాష్ట్రము మూడు ప్రధాన ప్రాంతాలుగా విభజించబడింది.

  • సన్నని తీర ప్రాంతము, - పడమటి కనుమలకు, అరేబియా సముద్రానికి మధ్యన ఉన్న ఈ ప్రాంతము లోతట్టు ప్రాంతము. ఇక్కడ ఓ మోస్తరు నుండి భారి వర్షాలు కురుస్తాయి.
  • పడమటి కనుమలు - ఈ పర్వత శ్రేణులు సగటున 900 మీటర్ల ఎత్తుకు చేరతాయి. వర్షపాతము ఒక మోస్తరు నుండి భారీ వర్షపాతము.
  • దక్కన్ పీఠభూమి - కర్ణాటకలోని చాలా మటుకు భూభాగము ఈ ప్రాంతములోనే ఉంది. ప్రాంతము పొడిగా వర్షాభావముతో సెం-అరిద్ స్థాయిలో ఉంది.

కర్ణాటక యొక్క పేరు ఎలా వచ్చినది అనేదానికి చాలా వాదనలున్నాయి. అయితే అన్నిటికంటే తర్కబద్ధమైన వాదన ఏమిటంటే కర్ణాటక పేరు కరు+నాడు = ఎత్తైన భూమి నుండి వచ్చినదని. గమనించవలసిన విషయమేమంటే కర్ణాటక రాష్ట్ర సగటు ఎత్తు 1500 అడుగులు మిగిలిన రాష్ట్రాలతో పోల్చితే ఎక్కువే.

రాష్ట్రములో అత్యధిక ఉష్ణోగ్రత 45.6 సెంటీగ్రేడు రాయచూరు వద్ద 1928 మే 23న నమోదైనది. అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రత 2.8 డిగ్రీల సెంటీగ్రేడు బీదర్లో 1918 డిసెంబరు 16 న నమోదైనది. [1]

భాషసవరించు

కర్ణాటక, భాష ఆధారితముగా యేర్పడిన రాష్ట్రము. అందుకే రాష్ట్రము యొక్క ఉనికిలో ఇది ముఖ్య పాత్ర పోషిస్తుంది. రాష్ట్రములో అత్యధిక సంఖ్యాకులు అధికార భాష అయిన కన్నడను మాట్లాడతారు. తెలుగు, తమిళము, కొడవ, తులు , ఇతర భాషలు.

ఆర్ధిక రంగముసవరించు

కర్ణాటక భారతదేశములోని పారిశ్రామికంగా అభివృద్ధి చెందిన రాష్ట్రాలలో ఒకటి. దీని రాజధాని బెంగళూరు దేశములో సమాచార సాంకేతిక సేవలకు ప్రధాన కేంద్రము. భారతదేశములోని 90% బంగారము ఉత్పాదన కర్ణాటకలోనే జరుగుతుంది. ఇటీవల మాంగనీసు ముడిఖనిజము యొక్క వెలికితీత పనులు బళ్ళారి , హోస్పేట జిల్లాలలో ముమ్మరముగా సాగుతున్నాయి.

చరిత్రసవరించు

కర్ణాటక చరిత్ర పురాణ కాలమునాటిది. రామాయణములో వాలి, సుగ్రీవుడు , 'వానర సేన యొక్క రాజధాని ప్రస్తుత బళ్లారి జిల్లాలోని హంపి అని భావిస్తారు. మహాభారతములో పాండవులు తమ తల్లి కుంతితో వనవాసము చేయుచున్న కాలములో భీమునిచే చంపబడిన కౄర రాక్షసుడు అయిన హిడింబాసురుడు ప్రస్తుత చిత్రదుర్గ జిల్లా ప్రాంతములో నివసించుచుండేవాడు. అశోకుని కాలమునాటి శిలాశాసనములు ఇక్కడ లభించిన పురాతన పురావస్తు ఆధారాలు.

క్రీ.పూ. 4వ శతాబ్దములో శాతవాహనులు ఈ ప్రాంతమున అధికారమునకు వచ్చి దాదాపు 300 సంవత్సరాలు పరిపాలించారు. ఈ వంశము క్షీణించడముతో ఉత్తరమున కాదంబులు, దక్షిణమున గాంగులు అధికారమునకు వచ్చారు. అత్యంత ఎత్తైన గోమటేశ్వరుని ఏకశిలా విగ్రహము గాంగుల కాలమునాటి కట్టడమే. బాదామి చాళుక్యులు (500 - 735) వరకు నర్మదా నదీ తీరమునుండి కావేరీ నది వరకు గల విస్తృత ప్రాంతాన్ని రెండవ పులకేశి కాలము (609 - 642) నుండి పరిపాలించారు. రెండవ పులకేశి కనౌజ్ కు చెందిన హర్షవర్ధనున్ని కూడా ఓడించాడు. బాధామీ చాళుక్యులు బాదామి, ఐహోల్ , పట్టడకళ్లో అద్భుతమైన రాతి కట్టడాలను కట్టించారు. ఐహోల్ ను దేశములో ఆలయ శిల్పకళకు మాతృభూములలో ఒకటిగా భావిస్తారు. వీరి తరువాత 753 నుండి 973 వరకు ఈ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించిన మల్ఖేడ్ కు చెందిన రాష్ట్రకూటులు కనౌజ్ పాలకులపై కప్పము విధించారు. ఈ కాలములో కన్నడ సాహిత్యము ఎంతగానో అభివృద్ధి చెందినది. జైన పండితులు ఎందరో వీరి ఆస్థానములో ఉండేవారు. 973 నుండి 1183 వరకు పరిపాలించిన కళ్యాణీ చాళుక్యులు , వీరి సామంతులైన హళేబీడు హొయసలులు అనేక అద్భుతమైన దేవాలయాలను కట్టించి సాహిత్యము మొదలైన కళలను ప్రోత్సహించారు. మితాక్షర గ్రంథమును రచించిన న్యాయవేత్త విజ్ఞేశ్వర కళ్యాణీలోనే నివసించాడు. వీరశైవ మతగురువైన బసవేశ్వర కళ్యాణీలోనే మంత్రిగా ఉండేవాడు. విజయనగర సామ్రాజ్యము దేశీయ సంప్రదాయాలకు పెద్దపీట వేసి కళలను, మతమును, సంస్కృత, కన్నడ, తెలుగు , తమిళ భాషలలో సాహిత్యమును ప్రోత్సహించారు. ఇతర దేశాలతో వాణిజ్యము అభివృద్ధి చెందినది. గుల్బర్గా బహుమనీ సుల్తానులు , బీజాపూరు ఆదిల్‌షాహీ సుల్తానులు ఇండో-సార్సెనిక్ శైలిలో అనేక కట్టడములు కట్టించారు , ఉర్దూ, పర్షియన్ సాహిత్యాలను ప్రోత్సహించారు. మరాఠాపీష్వా , టిప్పూ సుల్తాన్ల పతనముతో మైసూరు రాజ్యము (కర్ణాటక) బ్రిటీషు పాలనలోకి వచ్చింది.

 
మైసూరు ప్యాలెస్

భారత స్వాతంత్ర్యానంతరము, మైసూరు ఒడియార్ మహారాజు తన రాజ్యాన్ని భారతదేశములో విలీనము చేశాడు. 1950 లో, మైసూరు రాష్ట్రముగా అవతరించడముతో, పూర్వపు మహారాజు కొత్తగా యేర్పడ్డ రాష్ట్రానికి రాజప్రముఖ్ లేదా గవర్నరుగా నియమితుడయ్యాడు. విలీనము తర్వాత ఒడియార్ కుటుంబానికి ప్రభుత్వము 1975 వరకు భత్యము ఇచ్చింది. ఈ కుటుంబ సభ్యులు ఇప్పటికీ మైసూరులోని తమ వంశపారంపర్యమైన ప్యలెస్ లోనే నివసిస్తున్నారు.

రాజ్యోత్సవ దినము (నవంబర్ 1, 1956) న కూర్గ్ రాజ్యాన్ని, చుట్టుపక్కల ఉన్న మద్రాసు, హైదరాబాదు , బొంబాయి లలోని కన్నడ మాట్లాడే ప్రాంతాలను కలుపుకొని మైసూరు రాష్ట్రము విస్తరించి ప్రస్తుత రూపు సంతరించుకొన్నది. 1973 నవంబర్ 1 న రాష్ట్రము పేరు కర్ణాటక అని మార్చబడింది.

పకృతి సిద్ధ ప్రదేశాలుసవరించు

కర్ణాటక అనేక జాతీయ వనాలకు ఆలవాలము. అందులో ముఖ్యమైనవి

ఇవే కాక అనేక వన్యప్రాణి సంరక్షణాలయాలు అభయారణ్యాలు ఉన్నాయి.

జిల్లాలుసవరించు

కర్ణాటక జిల్లాలు చూడండి

కర్ణాటకసవరించు

వ.సం. కోడ్ ‌జిల్లా ముఖ్య పట్టణం జనాభా

(2011)

విస్తీర్ణం

(కి.మీ.²)

జన సాంద్రత

(/కి.మీ.²)

1 BK బాగల్‌కోట్ బాగల్‌కోట్ 18,90,826 6,583 288
2 BL బళ్ళారి బళ్లారి 25,32,383 8,439 300
3 BG బెల్గాం బెల్గాం 47,78,439 13,415 356
4 BR బెంగళూరు బెంగళూరు 9,87,257 2,239 441
5 BN బెంగళూరు (గ్రామీణ) బెంగళూరు 95,88,910 2,190 4,378
6 BD బీదర్ బీదర్ 17,00,018 5,448 312
7 CJ చామరాజనగర్ చామరాజనగర్ 10,20,962 5,102 200
8 CK చిక్‌బళ్లాపూర్ చిక్‌బళ్లాపూర్ 12,54,377 4,208 298
9 CK చిక్‌మగళూరు చిక్‌మగళూరు 11,37,753 7,201 158
10 CT చిత్రదుర్గ చిత్రదుర్గ 16,60,378 8,437 197
11 DK దక్షిణ కన్నడ మంగళూరు 20,83,625 4,559 457
12 DA దావణగేరె దావణగేరె 19,46,905 5,926 329
13 DH ధార్వాడ్ ధార్వాడ్ 18,46,993 4,265 434
14 GA గదగ్ గదగ్ 10,65,235 4,651 229
15 GU గుల్బర్గా గుల్బర్గా 25,64,892 10,990 233
16 HS హసన్ హసన్ 17,76,221 6,814 261
17 HV హవేరి హవేరి 15,98,506 4,825 331
18 KD కొడగు మడికేరి 5,54,762 4,102 135
19 KL కోలార్ కోలార్ 15,40,231 4,012 384
20 KP కొప్పల్ కొప్పల్ 13,91,292 5,565 250
21 MA మండ్య మండ్య 18,08,680 4,961 365
22 MY మైసూరు మైసూరు 29,94,744 6,854 437
23 RA రాయచూరు రాయచూరు 19,24,773 6,839 228
24 RM రామనగరం రామనగరం 10,82,739 3,573 303
25 SH షిమోగా షిమోగా 17,55,512 8,495 207
26 TU తుమకూరు తుమకూరు 26,81,449 10,598 253
27 UD ఉడుపి ఉడుపి 11,77,908 3,879 304
28 UK ఉత్తర కన్నడ కార్వార్ 13,53,299 10,291 132
29 BJ బిజాపూర్ బిజాపూర్ 21,75,102 10,517 207
30 YG యాద్గిర్ యాద్గిర్ 11,72,985 5,225 224

విమానాశ్రయములుసవరించు

బెంగళూరు, మంగుళూరు, మైసూరు, బెల్గాం, హుబ్బళ్లి

ఆనకట్టలుసవరించు

ఇవికూడా చూడండిసవరించు

మూలాలుసవరించు

  1. "Protected Areas of India: State-wise break up of Wildlife Sanctuaries" (PDF). Wildlife Institute of India. Government of India. Archived from the original (PDF) on 24 అక్టోబర్ 2016. Retrieved 24 August 2016. Check date values in: |archivedate= (help)
  2. "Figures at a glance" (PDF). 2011 Provisional census data. Ministry of Home Affairs, Government of India. Archived (PDF) from the original on 24 October 2011. Retrieved 17 September 2011.
  3. "Karnataka Budget 2018-19" (PDF). Karnataka Finance Dept. Archived from the original (PDF) on 16 మార్చి 2018. Retrieved 15 March 2018. Check date values in: |archivedate= (help)
  4. 50th Report of the Commission for Linguistic Minorities in India (PDF). nclm.nic.in. p. 123. Archived from the original (PDF) on 8 July 2016.
  5. "Population and Literacy Rate of cities in Karnataka". Archived from the original on 25 June 2012. Retrieved 19 June 2012.
  6. "Inequality- Adjusted Human Development Index for India's States". Archived from the original on 10 May 2017.
  7. Shankar, Shiva (7 February 2018). "State flag may be a tricolour with Karnataka emblem on white". The Times of India. The Times Group.
  8. "Poem declared 'State song'". The Hindu. The Hindu Group. 11 January 2004.
  9. 9.0 9.1 9.2 9.3 Huq, Iteshamul, ed. (2015). "Introduction". A Handbook of Karnataka (PDF) (in ఆంగ్లం) (Fifth ed.). Karnataka Gazetteer Department. p. 48.

బయటి లింకులుసవరించు

"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=కర్ణాటక&oldid=3035772" నుండి వెలికితీశారు